با هم متن یادداشت ثمینه باغچه‌بان، یکی از تاثیرگذارترین افراد در آموزش و پرورش به‌خصوص آموزش و پرورش ناشنوایان کشور و هم‌چنین ادبیات کودک، را برای کتاب چتری با پروانه‌های سفید می‌خوانیم.

پسر عزیزم فرهادخان حسن‌زاده،

خانم نوشین انصاری به من خیلی لطف دارند و همواره می‌کوشند که مرا در جریان کتاب‌ها و شورای کتاب بگذارند.
در این نوبت آخر، با کتاب شما چشمم روشن شد. این کتاب چقدر متفاوت، پر احساس، هم شاد و هم غم‌انگیز است، خود زندگیست. غمی با دل آشنا و پر از همدردی و احساس و واقع‌گرا… جمله‌ها همه بی‌ریا و سنجیده و سوزانند…

زمانی‌که حرفی برای گفتن باشد و آن‌را نویسنده‌ای حساس مانند #فرهاد_حسن‌زاده با زبانی شیرین و ساده بگوید، و زمانی‌که آن نوشته‌ی زیبا را نقاش باذوقی چون #غزاله_بیگدلو دریابد و با تصویرهایی زیبا مصور کند، کتابی زاده می شود به نام «چتری با پروانه‌های سفید».

دختر گل‌فروشی زاده می‌شود بسیار دوست‌داشتنی، با موهایی فرفری و یک روسری کوچک سفید، که مادرش او را بوسیده و اسمش را گذاشته مریم یا به‌قول مادربزرگش مریم‌خاتون…

آری، گفتگو درباره‌ی کتابی ارزشمند است به نام چتری با پروانه‌های سفید که هر خواننده‌ای آن را بارها و بارها خواهد خواند و لذت خواهد برد.

کتابی ارزنده به فهرست کتاب‌های کودکانمان اضافه شده، که نمی‌توان آن‌را با یکی دو بار خواندن کنار گذاشت. هر برگش خواندنی است و دیدنی و مربوط به مسائل روز، آدم وقایع آن‌را درک می کند چه بسا که آن ها را شخصاً تجربه کرده است.

یکی از مشتری‌ها می‌گوید خوب است که شما برق دارید و از روی میز روزنامه‌ای را برمی‌دارد و می‌خواند…
علی چقدر قهرمانی می‌کند، چه سوت‌هایی می‌کشد، نه یک بار و دو بار، بیش از ده بار!
پیغامی آمده از مادر و یا همشیره و یا از علیامخدره: «شیرین خانم گفتند چه اصلاح کرده باشی چه نکرده باشی، زود خودت را برسان خانه.»
آقای پرویزی کتش را می‌پوشد و می‌گوید: «امان از دست این خانم‌ها.» و در پاسخ آرایشگر که می‌گوید: «به کجا خواهید رفت؟» می‌گوید: «به بهشت زهرا، ما هر سال موقع تحویل سال با گل و شیرینی می‌رویم سر خاک پسرمان.»
دلمان تکان می‌خورد و به یاد فرزندان بی‌شمارمان که در جنگ میان دو برادر، ایران و عراق، از دست داده‌ایم می‌افتیم. روشنی هفت‌سین‌مان را این خاطره سخت مکدر می‌کند.

در خیابان پر رفت‌و‌آمد‌ بهار موج‌ می‌زند.
مریم گل‌فروش با صد امید به شیشه‌ی یکی از ماشین‌ها می‌زند، راننده با خنده می‌گوید: «من خودم گلم، گل نمی‌خواهم.»

خلاصه هر صفحه از این کتاب شامل نکات آشناست. چه چشم‌انتظاری مادر مریم برای دختر گل‌فروشش و چه دل‌نگرانی مریم برای خیس شدن آتوسا.

خلاصه کتابی است کتابستان!!!

پسر عزیز و باذوق و حساسم و تو ای غزاله جان، قلم و قلم‌مویتان همواره آفریننده باشند.

ثمینه باغچه‌بان

لاک‌پشت پرنده فهرستی است از کتاب‌های برتر هر فصل، برای کودکان و نوجوانان ایرانی. این کتاب‌ها را گروهی از منتقدان، کارشناسان و نویسندگان کودک و نوجوان، با بررسی کتاب‌های هر فصل، انتخاب می‌کنند. هر سال، داوران و سیاست‌گذارانِ فهرست، براساس مقتضیات روز و هم‌چنین با توجه دیدگاه‌ها و نقد و بررسی صاحب‌نظران، این معیارها و ملاک‌ها را بازبینی می‌کنند و آن‌ها را در متنی با عنوان اصول، شیوه‌ی اجرایی و معیارهای فهرست و نشان‌های لاک‌پشت پرنده اعلام می‌کنند.

معیارهای راه‌یابی به فهرست و دریافت نشان

۱- دستیابی به سبک شخصی و توانایی در آفریدن جهانی تازه و فضای منحصر به فرد.

۲- هماهنگی و تناسب میان اجزای سازنده‌ی کتاب، اعم از محتوا، زبان، شکل اجرایی متن، گرافیک، آماده‌سازی، مواد به کار رفته و چاپ کتاب.

۳- توجه به ظرفیت‌های زبان، نوآوری در حوزه‌ی زبان فارسی و کمک به گسترش و پویایی آن.

۴- پیوند با پیشینه‌ ادبی، امکان فراتر رفتن از سنت‌های ادبی و گشودن افق‌های تازه.

۵- نوآوری در ارائه‌ شکل‌های تازه‌ ادبی و پیشنهادهای نو در فضای ادبیات کودک ایران و جهان.

۶- توجه به درستی و غیرجانبدارانه و به روز بودن اطلاعات در کتاب‌های اطلاعاتی، اعم از کتاب‌های دینی، علوم انسانی، علمی و آموزشی و… در کنار توجه به نوآوری در شیوه‌ی تألیف، گرافیک، نوع مواد و چاپ.

۷- احترام به ارزش‌های مردم ایران و پرهیز از طرح مسایلی که در آن‌ها ارزش‌های مردم و اقوام ایرانی مورد تمسخر قرار گیرند.

۸- توجه به زیست هم‌زمان کودکان ایرانی در چارچوب مرزهای ملی و عضویت در جامعه‌ی جهانی.

۹- توجه به روحیه و تفکر انتقادی و برجسته‌سازی پرسشگری.

۱۰- احترام به تفاوت‌های فردی کودکان و مقاومت در برابر یکسان‌سازی و همسان‌سازی کودکان و توجه به احساس رهایی آنان.

۱۱- توجه به پیچیدگی‌های دنیای واقعی کودک، خواسته‌ها و نیازهای کودکان امروز و پرهیز از ساده‌سازی و ساده‌انگاری و هم‌چنین تحمیل دنیای بزرگ‌سالانه به کودکان.

۱۲- احترام به ارزش‌های بشری، عام و جهان‌شمول، مانندِ صلح و امنیت، مدارا و گفت‌وگو، احترام به انسان‌ها و همدلی با آن‌ها، در کنار احترام به دیگر موجودات، مخالفت با هرگونه تبعیض، رعایت حقوق همه‌ی انسان‌ها، به‌خصوص کودکان، هم‌چنین کودکان با نیازهای ویژه و احترام به محیط زیست.

کتاب‌های طوطی به دلیل کیفیت بالای ادبی و هنری همواره موفق شده‌اند به فهرست لاکپشت راه یابند. طوطی در فهرست بیست‌ونهم لاکپشت پرنده (بهترین کتابهای بهار 1397):

• زنان در علم/ 4 لاک‌پشت
• تک خال/ 4 لاک‌پشت
• یک چیز سیاه/ 4 لاک‌پشت
• اعداد شگفت‌انگیز در زندگی جانوران/ 4 لاک‌پشت
• فیزیک لعنتی/4 لاک‌پشت
• ماکارونی و کوفته قلقلی/ 4 لاک‌پشت
• فرغولی و از ما بهترون/ 3 لاک‌پشت
• کیوکیو کشتمت/ 3 لاک‌پشت
• خوراک زرافه با سالاد لاک‌پشت/3 لاک‌پشت

بعضی روزها آسمان
از همیشه بزرگ‌تر است
درخت‌ها بلندند
و جهان جای زیبایی برای زندگی کردن است.

کتاب «گرسنه» با تصویری از یک جهانِ آرام و در صلح آغاز می‌شود. درختانی که سر به فلک کشیده‌اند، نسیمی که می‌وزد و چند دوست که با خوشحالی قدم می‌زنند و این طور که از لبخندشان پیداست از همه چیز راضی و خوشنود هستند.
در صفحات بعدی کتاب، تصاویری از اتفاق‌های ساده و روزمره را می‌بینیم. دوستانی که با هم بازی می‌کنند و نویسنده بار اصلیِ روایت داستانش را به عهده‌ی تصاویر می‌گذارد و اصلا دلش نمی‌خواهد با استفاده از کلمات اضافه، پرگویی کند.
همه چیز در صلح و آرامش سپری می‌شود تا این که یکی از شخصیت‌های داستان گوشه‌ای امن و آرام را انتخاب می‌کند برای خوردن خوراکی‌هایش؛ و برخلاف لحظه‌هایی که شادی و بازی‌ کردن را با دوستانش شریک شده، اصلا دلش نمی‌خواهد خوراکی‌هایش را با آن‌ها شریک شود. با تصمیم خودخواهانه‌ی اوست که داستان شکل دیگری می‌گیرد و هر کدام از شخصیت‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد…
«گرسنه» داستان سخاوت است و بخشندگی و شجاعتِ شریک کردن دیگران در خوشی‌های کوچک و بزرگ. «ورونیکا سالیناس» نویسنده‌ی اثر، بدون آن که پرگویی کند یا قصد پندگویی برای مخاطب کودک را داشته باشد، به او می‌آموزد که در زندگی روزمره، خودخواهی چه تصاویری می‌تواند داشته باشد و چه تاثیری در روابط با دیگران بگذارد.
داستانِ تصویری «گرسنه» ذهن کودک را به چالش می‌کند و در عین درگیر کردن او با تصویرسازی‌ها، به بالا رفتن درکش کمک می‌کند تا در بخشش دارایی‌های کوچک‌اش سخاوتمند باشد. بخشندگی و سخاوت یکی از مهارت‌های لازم و ضروری برای حضور داشتن در اولین و کوچک‌ترین جوامع مثل مهدکودک یا مدرسه است.
این کتاب به ویژگی خودمحوری کودکان و مهربان بودن می‌پردازد و با مختصرترین جملات، عواطف و حسِ نوع‌دوستی را در کودک تقویت می‌کند و به او می‌آموزد که در سایه‌ی این دوستی‌ها و بخشش است که سرشار از لذت می‌شود و جهان را زیباتر از قبل می‌بیند.

وقتی به عقب برمی‌گردی و دنبال شروع یک اتفاق مهم در زندگی‌ات هستی، بارها مردد می‌شوی که در چه روز و چه‌ ساعتی، با گفتن یا شنیدن چه حرفی جرقه‌ی این اتفاق زده شد. آدم‌های زیادی را به یاد می‌آوری که ممکن است همه‌چیز بخاطر آن‌ها شروع شده باشد، اما کدام‌شان؟ بالاخره در چه روزی، چه ساعتی و از سر کدام حرف ناگهان ورق برگشت؟ این همه کنجکاوی راه به جایی نمی‌برد، چرا که یک اتفاق ثابت برای هر کدام از آدم‌هایی که درگیرش هستند از یک جایی شروع می‌شود. ما هر کدام شروعی برای دیگری هستیم تا ماجراهای زندگی‌اش مانند دومینو به راه افتد. گیل، پدرش، سونیا و ماریا هر کدام شروعی برای دیگری هستند. لحظه‌ای که گیل می‌گوید آرزو دارد مری‌پاپینز شود، لحظه‌ای که سونیا او را پیش ماریا، مشاوره مدرسه، می‌برد. وقتی ماریا در نقاشی گیل صورت گریان پدرش را می‌بیند و…

«پسرک و جادوی مری پاپینز» حرف دل خیلی‌ها را می‌زند، این که ما آدم‌ها گاهی نیاز داریم یک‌نفر با جادویش کشف‌‌مان کند، یعنی جادو کند و بفهمد چه در سرمان می‌گذرد، در خلوتمان چه حال و روزی داریم. شاید حتی خودمان هم بی‌خبر باشیم، اما آن دیگری می‌تواند ما را ببیند، بفهمد و بیاید دستمان را بگیرد، مثل سونیا که سکوت زندگی گیل را می‌شنود و دست او را در دست ماریا می‌گذارد و ورق برمی‌گردد.

تا به حال شده در عوالم خیال یا دوران کودکی‌تان، دل‌تان بخواهد به سرزمین چیزهای خوب بروید؟ سرزمین چیزهای خوب از نظر شما چه سرزمینی است؟ سرزمینی که غصه نداشته باشد؟ پر از شکوفه‌های گیلاس باشد و پایان همه‌ی قصه‌هایش به‌خوبی و خوشی بگذرد؟ اگر تا به حال به سرزمین چیزهای خوب فکر کرده‌اید، پس حتما خواندن چنین معرفی کتابی برای شما جالب و دوست‌داشتنی خواهد بود، چون در کتاب «ویرجینیا گرگ می‌شود» اثر «کیو مکلیر» هم، دختری قصد رفتن به این سرزمین ناشناخته و پر از چیزهای خوب را دارد.

گاهی همه‌ی ما یک روز صبح از خواب بلند می‌شویم و احساس یک گرگ خسته و بی‌حوصله را داریم. ویرجینیای قصه‌ی ما نیز یک روز صبح با بداخلاقی تمام از خواب بلند می‌شود. او حتی حوصله دوستانش را هم ندارد و دلش می‌خواهد توی تخت بماند و پتوی کلفتی را روی سرش بکشد.

بله، ویرجینیا گرگ شده است! و این را خواهرش با قشنگی تمام و زبانی کودکانه روایت می‌کند. ماجرای اصلی کتاب به گرگ شدن و تغییر ویرجینیا و بدخلقی او در آن روز محدود نمی‌شود. ماجرای اصلی مربوط به خواهر ویرجینیاست که تلاش می‌کند، ویرجینیا را از این وضعیت نجات بدهد.

دست‌آخر هیچ‌کدام از ترفندهای او برای اینکه خواهرش را از آن حال‌وهوا دور کند، نتیجه‌بخش نیستند تا اینکه وقتی خواهرش به خواب می‌رود، او شروع می‌کند به نقاشی کشیدن. اینکه بعد از نقاشی کشیدن او چه اتفاقاتی می‌افتد، نقطه‌ی عطف داستان است که باید آن را خواند و از خواندن چندباره‌اش لذت برد. در اصل، سرزمین چیزهای خوب همین نقاشی خواهر ویرجینیاست که آن را با رنگ‌های قشنگ و شادی‌بخشی روی بوم نقاشی‌اش می‌کشد.

هر کس که جلد این کتاب را با عنوان جالب و فونت بامزه‌اش ببیند، بدون بی‌معطلی آن را برمی‌دارد تا به قفسه کتاب‌های خوبش اضافه کند.
«ویرجینیا گرگ می شود» قصه‌ی زندگی خیلی از ماست. قصه‌ی روزهایی که با بدخلقی از خواب بیدار می‌شویم، حوصله‌ی کسی را نداریم و دل‌مان می‌خواهد به یک جای دور یا دنیای قشنگ‌تری برویم و با خودمان خلوت کنیم.

این کتاب با روایت ساده و خواندنی‌اش به ما می‌آموزد که همه‌چیز در دست و حیطه‌ی اختیار ماست. ما می‌توانیم دنیای خودمان را قشنگ و خواستنی بسازیم یا آن را همان‌طور که هست با درد و رنج‌هایش تحمل کنیم. ویرجینیا و خواهرش به ما یاد می‌دهند با هنر، خیال و رنگ‌هاست که می‌شود دنیای بهتری برای زیستن ساخت.

علاوه‌بر داستان دوست‌داشتنی و خاص این کتاب، تصاویر و رنگ‌آمیزی آن شما را سرِ ذوق می‌آورد. با ورق زدن این کتاب شما احساس می‌کنید به دنیای قصه‌ها وارد شده‌اید و درحال قدم زدن در آن هستید. این کتاب شما را برای چند دقیقه از عالم واقعیت و سختی‌هایش دور کرده و به چند لحظه خوشی و قدم زدن در دنیای رنگارنگ و دوست‌داشتنی قصه و رؤیا مهمان می‌کند.

با همه‌ی این توضیحات دل‌تان نمی‌خواهد پا به کوچه‌های پرشکوفه سرزمین چیزهای خوب بگذارید و برای چند لحظه خودتان را با آسودگی خیال تماشا کنید؟!

کتاب «تکامل» شما را با یکی از مهم‌ترین مسائل علمی دویست سال گذشته آشنا می‌کند. نویسنده در بخش اول مفصل توضیح می‌دهد که تکامل یعنی چه و در بخش دوم تمام سوال‌هایی را که ممکن است برای مخاطب پیش بیاید جواب می‌دهد. آخر کتاب هم یک واژه‌نامه‌ی توصیفی به‌دردبخور دارد که مهم‌ترین مفاهیم کتاب را در دو سه خط توضیح می‌دهد.

امیر معینی: من یکی که خیلی خیلی ممنونم از «تکامل»! باعث شد به جای چهارتا، فقط یک دندان عقل داشته باشم؛ وگرنه تمام آن درد و خونریزی و جراحی را باید به جای یک بار چهار بار تحمل می‌کردم. خوشبختانه چون ما مثل اجداد غارنشین‌مان قرار نیست غذاهای خام و سفت و سخت بجویم، توی این سال‌ها بدنمان فهمیده که آن چهارتا دندان اضافی خیلی به دردمان نمی‌خورند و کم‌کم دارند حذف می‌شوند و فکر کنم نوه‌ نتیجه‌های ما دیگر ندانند دندان عقل یعنی چه.

الان که دارم این‌ها را می‌نویسم در نتیجه‌ی یک جمله‌ی ساده است که آقای چارلز داروین حدود صد و پنجاه سال پیش نوشت: «من حفظ تغییرات مطلوب و طرد تغییرات مضر را انتخاب طبیعی می‌نامم.» بعد از این جمله همه چیز برای همیشه تغییر کرد. آقای داروین و نظریه‌اش باعث شدند که الان اگر ما مثلا بگوییم نهنگ‌ها خیلی سال پیش روی خشکی زندگی می‌کردند کسی به عقلمان شک نکند (چیزی که تا قبل از خواندن این کتاب نمی‌دانستم!).

کتاب‌های علمی همیشه بین مخاطب کودک و نوجوان طرفدارهای خودشان را داشته‌اند اما کیفیت (و حتی بعضی وقت‌ها صحت مطالب) آنها همواره جای بحث داشته‌ است. کتاب‌های بزرگ با جلد سخت و صفحات گلاسه و گرافیک جذاب و البته گران‌قیمت  که چون «علمی»اند والدین حاضرند بی‌چون و چرا برایشان پول بدهند. اما با یک برآورد خیلی سرسری ‌می‌بینیم که اگر از خیلی‌هایشان آن گرافیک و تصاویر جذاب را بگیریم چیزی نمی‌ماند جز یک مشت اطلاعات و حقایق «جالب» که این روزها توی هر سایت و صفحه‌ای خیلی راحت پیدا می‌شوند. واحد کودک و نوجوان انتشارات فاطمی(کتاب‌های طوطی) تکامل را از نویسنده‌ای جوان و خلاق ترجمه و چاپ کرده است. کتابی که اطلاعات جعلی درباره‌ی سوسک‌های صورتی و رکورد بلندترین دم کانگورو در اختیار مخاطب نمی‌گذارد ولی او را ترغیب می‌کند که درباره‌ی منشأ حیات خیلی هم ساده و ابتدایی فکر نکند. مخاطب این کتاب نوجوانان‌اند اما برای بزرگسال‌هایی که از کتاب‌های قطور و تخصصی وحشت دارند هم خیلی خیلی مفید است.

امروز بیش از هر روز دیگری باید به خشونت نه گفت و صلح را گرامی داشت. در کتاب‌های طوطی همواره تلاش کرده‌ایم تا فرهنگ صلح و مدارا را ترویج دهیم.

وسط جنگل رنگارنگ، چیز سیاهی خودنمایی می‌کند؛ یک چیز سیاهِ شاید معمولی و شاید هم اسرارآمیز. پلنگ فکر می‌کند شاید یکی از خال‌هایش موقع شکار افتاده است. کلاغ که بدجور ترسیده است، فکر می‌کند شاید شهاب‌سنگی جنگلشان را تهدید می‌کند. گوزن هم نگران چیز سیاهی است که وسط جنگل افتاده است. شما چه فکر می کنید؟ اول باید به جنگل بیایید و نگاهی به آن چیز سیاه بیندازید. شاید بگویید: «این‌که فقط یک تکه شکلات است!» شاید با جغد بیشتر موافق‌ باشید که یک تخم اژدها آن‌جا افتاده است. آیا جنگل در معرض خطر است؟

رضا دالوند در این اثر زیبا و تأثیرگذار، دست روی ناشناخته‌ها گذاشته است و واکنش‌ها و تصورهای ذهنی افراد گوناگون را در مواجهه با پدیده‌ای که نمی‌دانند چیست، نشان می‌دهد. حیوان‌ها آن چیز سیاه را تا حالا ندیده‌اند. بنابراین برای حل معما، به عجیب‌ترین و ترسناک‌ترین چیزها فکر می‌کنند. در این میان، گربه به دلیل آن‌که سیاهی را به چیز ملموس‌تری تشبیه می‌کند، برخورد آشناتر و لهره‌ی متری دارد.

تعدد زاویه‌دیدها، گمان‌های مبنتی بر خیال‌پردازی و ترس از ناشناخته‌ها شالوده‌ی این کتاب تصویری را شکل می‌دهند و مانند یک بازی فکری جذاب، کودک را به چالش می‌کشند. آشنایی با حیوان‌ها و فضای جنگل، می‌تواند آموزشی پرلذت برای کودکان باشد. از سویی پایان باز داستان، مرزهای خیال کودکان را گسترش می‌دهد و در واقع، داستان، هیچ‌گاه به پایان نمی‌رسد و به تعداد خوانندگان، پاسخ‌هایی متفاوت وجود خواهد داشت.

رضا دالوند در مورد ایده‌ی کتاب «یک چیز سیاه» می‌گوید:

ایده‌ی کتاب‌هایی که نویسنده آن خودم هستم، همیشه از چیزهای کوچک و اتفاق‌های ساده اطرافم سرچشمه می‌گیرد. جمله‌های جالب و کلمات کلیدی را در دفترچه‌ای یادداشت می‌کنم و بعدها وقتی به آن نگاه می‌کنم، ایده و طرح کلی یک کتاب به ذهنم می‌رسد. چند سال پیش در جایی از دفترچه‌ام جمله «یک چیز سیاه» را یادداشت کرده بودم. ایده اصلی این جمله این بود که، یک چیز سیاه چه می‌تواند باشد؟ بعدها که دفترچه‌ام را مرور می‌کردم این جمله برایم جذابیت پیدا کرد و این بار روی آن کار کردم تا کتاب «یک چیز سیاه» خلق شد.

در ادامه نویسنده در رابطه با کتاب‌های تصویری می‌گوید:

شاید دیگر نشود برای کتاب‌های تصویری(picture book)  گروه سنی مشخص کرد، چون حتی بزرگسالان هم می‌توانند از کتاب‌های تصویری لذت ببرند. من به شخصه مخاطب بزرگسال را در نظر می‌گیرم و سعی می‌کنم کتاب‌هایم برای همه گروه‌های سنی جذاب باشد. حتی در رده‌بندی سنی کتاب، ۵ سال به بالا در واقع بدون محدودیت سنی ذکر شده است و فکر می‌کنم جنبه فلسفی داستان و اینکه خواننده در این کتاب باید «چیز سیاه» خودش را بگوید و در مورد آن فکر کند باعث جذابیت و تمایز این کتاب خواهد شد. تلفیق مدادرنگی و رنگ روغن تکنیک اجرایی‌ام در این کتاب بوده است.

رضا دالوند متولد دی‌ماه ۱۳۶۸، فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد تصویرسازی از دانشگاه تهران و عضو انجمن تصویرگران ایران است. شرکت در نمایشگاه‌های بین المللی تصویرگری در کشورهایی چون ایران، انگلستان، کره جنوبی، ژاپن، ایتالیا، استرالیا و امارات، اوکراین از جمله فعالیت‌های حرفه‌ای اوست. وی همچنین برنده جایزه بزرگ کتاب‌های تصویری ژاپن در سال ۲۰۱۷، برنده نشان شیرازه (سالانه هنر طراحی کتاب ایران) برای کتاب در سال ۲۰۱۶، برنده مسابقه تصویرگری بین‌المللی Worldwide انگلستان در سال ، برنده طوبای زرین جشنواره فجر در سال ۲۰۱۶، برنده قلم طلایی بلگراد در سال ۲۰۱۳، برنده مسابقات بین‎المللی تصویرگری «نامبوک کره جنوبی»، «تاپ پرایز اوکراین» و «شارجه امارات» است.

«یک چیز سیاه» بهار 1397 توسط کتاب طوطی به چاپ رسید.

برای خرید این کتاب با 10% تخفیف اینجا کلیک کنید.

توران میرهادی در 26 خرداد سال 1306 در تهران متولد شد. استاد ادبیات کودکان، نویسنده و کارشناس آموزش و پرورش و شخصیت برجستهٔ فرهنگی است. میرهادی بیش از شصت سال در گسترهٔ آموزش و پرورش و فرهنگ و ادبیات کودکان کوشید و در این راه یکی از چهره‌های تأثیرگذار سدهٔ کنونی ایران است. او به همراه همسرش محسن خمارلو به مدت ۲۵ سال مجتمع آموزشی تجربی فرهاد یا مدرسه فرهاد را از از سال ۱۳۳۴ تا ۱۳۵۹ اداره کرد. این مجتمع یکی از آموزشگاه‌های تجربی و الگووارهٔ ایران بود که هدف‌ها و کارکردهای آموزش و پرورش مدرن در آن تجربه و ارزیابی می‌شد. توران میرهادی یکی از بنیان‌گذاران شورای کتاب کودک است و از سال ۱۳۵۸ سرپرستی تدوین و تألیف فرهنگنامه کودکان و نوجوانان را نیز برعهده داشته‌است. میرهادی را «مادر ادبیات کودک و نوجوان در ایران» خوانده‌اند.

زندگی و خانواده

توران میرهادی، از پدری ایرانی به نام سید فضل‌الله که ریشه و تبار تفرشی داشت و مادری آلمانی به نام گرتا دیتریش در شمیران به دنیا آمد. توران چهارمین فرزند این خانواده بود که روی هم پنج فرزند دختر و پسر داشتند. یکی از خواهران توران، ایراندخت میرهادی، پزشک معروف ایرانی است. پدر آن‌ها که دانش آموختهٔ مهندسی مکانیک ماشین‌آلات و راه و ساختمان از آلمان بود، یکی از تکنوکرات‌های برجستهٔ ایران در دورهٔ رضا شاه بود که در پروژهٔ ساختمان و راه‌اندازی راه آهن سراسری ایران همکاری فراوانی داشت. مادرش گرتا که دانش‌آموختهٔ آموزش هنر از دانشگاه مونیخ بود، نقاشی و مجسمه‌سازی می‌کرد. او پس از مدتی زندگی در ایران، در هنرستان کمال الملک به کار پرداخت و به هنرجویان مبانی هنر و مجسمه‌سازی آموزش می‌داد. توران میرهادی از هنگام کودکی با دو فرهنگ آلمانی و ایرانی زیست و بزرگ شد.

آموزش و تجربه‌اندوزی

توران در سال ۱۳۱۱ آموزش بیرون از خانه را آغاز کرد. نخست برای شش ماه به مدرسه آلیانس تهران رفت. پس از آن با تصمیم مادر که آموزش با سه زبان آلمانی در خانه و فارسی و فرانسه در دبستان را برای او سخت می‌پنداشت، به دبستان آذر در سرچشمه تهران منتقل شد و سال‌های ابتدایی را در این دبستان به پایان برد. با پایان دبیرستان در رشتهٔ زیست‌شناسی در دانشگاه تهران پذیرفته شد. در همین دوره او نخست با جبار باغچه‌بان که طرح سوادآموزی بزرگسالان را پیش می‌برد، آشنا شد. حضور در کنار جبار باغچه‌بان به او اهمیت آموزش سواد پایه را یادآوری کرد. در کنار این کار او به عنوان دانشجوی آزاد به کلاس‌های درس محمدباقر هوشیار در دانشکده ادبیات می‌رفت که علوم تربیتی و اصول آموزش و پرورش درس می‌داد. تجربه‌هایی که او از این دو استاد به دست آورد سبب شد که تصمیم بگیرد در راهی دانش بیاموزد که علاقه‌اش را داشت. به این سبب از تحصیل در رشته زیست‌شناسی انصراف داد و تصمیم گرفت برای آموزش در زمینهٔ علوم تربیتی و روان‌شناسی به اروپا برود. نخست قصد رفتن به سوئد را داشت، اما در نهایت در پاییز ۱۳۲۵ از پاریس سردرآورد. در این هنگام یک سال از پایان جنگ جهانی دوم گذشته بود و اروپا ویرانه‌ای بود که از داغ جنگ و گرسنگی می‌سوخت. ارادهٔ توران برای آموختن سبب شد که این دشواری‌ها مانعی در راه هدف او نشود. خود را با وضعیت ناگوار پس از جنگ در اروپا سازگار کرد. با جیره خوراک روزانه می‌ساخت و حتی در پروژه‌های بازسازی بخش‌های گوناگون اروپا که با همیاری دانشجویان اجرا می‌شد مشارکت می‌کرد. با این هدف یک بار به هرزگوین و یک بار هم به کوه‌های تاترا چکسلواکی رفت و در بازسازی راه‌آهن آن مناطق شرکت کرد. این سفرها و دیدن چهرهٔ اروپا پس از این جنگ ویرانگر، چنان تأثیر عمیقی بر او گذاشت که از همان هنگام به نقش آموزش و پرورش در پاسداری از ارزش‌های انسانی یا ویران کردن آن پی برد. در این دوره او نخست رشتهٔ روانشناسی تربیتی را در دانشگاه سوربن به پایان رساند و پس از آن رشتهٔ آموزش پیش دبستان را در کالج سوونیه ادامه داد. شانس بزرگ او در این دوره این بود که توانست در کلاس‌های درس هنری والون که در کنار ژان پیاژه دو غول روان‌شناسی و شناخت‌شناسی کودک در سدهٔ بیستم محسوب می‌شدند، حضور یابد. موضوع نظریه‌های رشد هنری والون و ژان پیاژه در این دوره، حتی در اروپا تازه بود و میرهادی فرصتی نادر داشت که این دیدگاه‌ها را بیاموزد و در ایران به کار ببندد. در همین دوره بود که او در جریان آموزش‌های خود با آموزشگران بزرگ اروپا و آمریکا همچون فریدریش فروبل، هاینریش پستالوزی، اوید دکرولی، جان دیوئی، سلستین فرنه و ماریا مونته سوری آشنا شد. در میان این استادان، او بیش از دیگران به روش و رویکرد اوید دکرولی پزشک و آموزشگر بلژیکی گرایش نشان می‌داد و دلبستهٔ آن شد. همچنین در شیوهٔ اداره مدرسه او وابسته به نظریه‌های سلستین فرنه بود.

برگشت از اروپا و فعالیت‌های پراکنده

توران میرهادی در زمستان ۱۳۳۰ به ایران بازگشت. در آن هنگام فضا برای فعالیت‌های فرهنگی مناسب نبود. نخستین کار او در این دوره حضور در کودکستان بهار و انتقال دانش و تجربه‌هایی بود که در اروپا آموخته و از آن سرشار بود. پس از چندی نیز در دبیرستان نوربخش که زمانی در آن درس خوانده بود، به کار آموزش زبان فرانسه پرداخت. اما این‌ها او را راضی نمی‌کرد. در این سال‌ها او مانند بسیاری از جوانان روشنفکر ایرانی که شیفته و نگران سرنوشت ایران بودند خود را درگیر جنبش ملی شدن نفت و پیامدهای آن کرده بود.

فعالیت در عرصهٔ آموزش و پرورش

فعالیت متمرکز میرهادی در عرصهٔ آموزش و پرورش از سال ۱۳۳۴ با پایه‌گذاری کودکستان فرهاد آغاز شد. پدر و مادرش پشتیبان‌های بزرگ او در این کار بودند. پدر محل کودکستان را که خانه‌ای خالی بود در اختیار او گذاشت و افزارهای آموزشی مانند نیمکت و غیره را برای او ساخت و مادر با گرفتن پروانهٔ کودکستان به یاری او شتافت. محل این کودکستان ابتدا در خیابان ژالهٔ تهران قرار داشت. طولی نکشید که روش کار میرهادی با استقبال والدین ایرانی روبرو شد و او توانست از سال ۱۳۳۶ دبستان فرهاد را در کنار کودکستان پایه بگذارد. از این دوره به بعد همسرش محسن خمارلو، همکار و همراه همیشگی او در ادارهٔ کودکستان و دبستان شد. مدرسهٔ راهنمایی فرهاد نیز از سال ۱۳۵۰ کارش را آغاز کرد. از سال ۱۳۵۶ این مجتمع که بیش از ۱۲۰۰ دانش‌آموز داشت در ساختمانی بزرگ در خیابان سهروردی نزدیک سیدخندان به کار ادامه داد. در بیشتر سال‌های دههٔ ۴۰ و ۵۰ مدرسه فرهاد به واحد تجربی تعلیمات عمومی تبدیل شد و پیشرفته‌ترین دیدگاه‌های درون آموزش و پرورش ایران نخست در این مجتمع بررسی و تجربه و در صورت کسب اعتبار در نظام آموزش و پرورش جاری می‌شد.

از پایه‌گذاران نظام نهاد کودکی در ایران

شکل‌گیری نظام نهاد کودکی در ایران مانند همهٔ کشورهایی که این دوره را پیموده‌اند، فرایندی پیچیده و تودرتو را دربرمی‌گیرد. در ایران هسته‌های اولیهٔ این نظام از دوره مشروطه و با کوشش کوشندگان فرهنگ کودک در عرصه‌های گوناگون، بهداشت کودک، آموزش و پرورش، حقوق کودک، ادبیات کودکان، زیست افزارهای کودک آغاز شد و در ادامه با کوشش‌های بعدی کسانی مانند جبار باغچه‌بان، محمدباقر هوشیار و نام‌های بسیار دیگر در عرصهٔ پزشکی و بهداشت و به ویژه جنبش زنان شکل اولیهٔ خود را به دست آورد.

از دهه ۱۳۳۰ صندوق کودکان سازمان ملل (یونیسف) پایه‌گذاری شد که بهداشت و آموزش عمومی کودکان را هدف گرفت. همین دگرگونی‌ها سبب شد گروه‌های دانشگاهی و دانش‌آموختگان ایرانی در عرصه‌های گوناگون علوم زیستی و انسانی عوامل لازم برای استقرار و تثبیت نظام نهاد کودکی را در ایران پیدا کنند.

توران میرهادی در کنار نام‌هایی مانند لیلی ایمن، معصومه سهراب، توران اشتیاقی و بسیاری کسان دیگر که بیشتر هم از زنان دانش‌آموخته و فرهنگی جامعه ایران بودند، با همکاری دولت و نهادهای فرهنگی و اجتماعی، گام به گام شالوده‌های نظام نهاد کودکی را ریختند و پیش ‌بردند. این گروه در عرصهٔ آموزش و پرورش در نقش مشاوران برجسته، به تحول نظام آموزشی کمک می‌رساندند، در عرصه ادبیات کودکان، ناشران بزرگ را تشویق به انتشار کتاب‌های کودکان می‌کردند و در گفتگو و مشاوره با دولت سرانجام توانستند طرح راه‌اندازی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را که یکی از برجسته‌ترین و کاراترین نهادهای فرهنگی بود، به تصویب برسانند. در عرصهٔ آموزش کودکان روستایی با پایه‌گذاری سپاه دانش به آموزشیاران این نهاد آموزش و مشاوره می‌دادند و با فراگیر شدن آموزش ابتدایی و راه‌اندازی نشریه‌های پیک که شامل پیک دانش آموز، پیک معلم، پیک خانواده بود، توانستند محتوای آموزشی را با فعالیت‌های خلاق و فرهنگی پیوند دهند. همچنین این گروه با کار در نشریه‌های سرتاسری مانند روزنامه‌ها و مجله‌ها و رسانه‌های عمومی مانند رادیو و تلویزیون توانستند اندیشهٔ تغییر نگاه به کودکان را در جامعه بزرگسالان جا بیندازند. تغییر نگاه بزرگسالان به کودکان سبب شد که نیازهای آن‌ها مانند بازی و سرگرمی و ورزش و همچنین زیست افزارهای ویژهٔ کودک به رسمیت شناخته شود و در این زمینه بازار گسترده اقتصادی ایجاد شود. چنین بود که از نیمه‌های دههٔ ۴۰ به بعد با این کوشش‌ها جامعهٔ ایران اندک‌اندک نگاهش را به کودکان و نیازهای آنان تغییر داد. روندی که همچنان در همهٔ سطوح ادامه دارد.

ادبیات کودکان و نوجوانان

توران میرهادی سبب گرایشش به ادبیات کودکان را علاقه‌ای می‌داند که در کودکی و در خانواده پیدا کرد. دو کتاب به زبان آلمانی به نام فیدل استارماتس و مایا دختر گریزان از کندو، داستان‌هایی هستند که برای یک عمر روی او تأثیر گذاشتند. داستان اول که سرگذشت پسرکی در جنگ جهانی اول بود، در او روحیه صلح‌طلبی و ضدجنگ را پدید آورد و داستان دوم انگیزه‌های کار برای جامعه را در او کاشت. میرهادی خود براین باور است که گروهی که به همراه او ادبیات کودکان را در ایران گسترش دادند، همگی در خانواده‌هایی رشد کردند که در آن‌ها کتاب‌هایی برای کودکان وجود داشت.

پس از آن، توران میرهادی، ادبیات کودکان را هنگامی از جنبه علمی و اجتماعی شناخت که در فرانسه بود. در این کشور و در چارچوب نظام آموزشی فرانسه، به نقش بدون جانشین ادبیات و هنر کودکان در رشد اجتماعی و فرهنگی کودکان پی برد و پس از آن هنگامی که به ایران برگشت، این تجربه‌ها را در قالب گفتگوهایی با دوست دوران نوجوانی خود، لیلی ایمن در میان گذاشت. پس از آن و از سال ۱۳۳۲ این دو در کنار آذر رهنما که مجله سپیده فردا را منتشر می‌کرد قرار گرفتند و نتیجه کارشان این بود که در سال ۱۳۳۵ نخستین نمایشگاه کتاب کودک را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران برگزار کردند. این نمایشگاه از آن جهت اهمیت دارد که موضوع کمبود کتاب کودک و کتابخانه‌های ویژه کودکان را به جامعه فرهنگی آن روزگار یادآوری کرد. پس از این کار بود که جنبشی در گسترش ادبیات کودکان راه افتاد که تا زمان پایه‌گذاری شورای کتاب کودک در سال ۱۳۴۱ به‌طور غیررسمی و پراکنده ادامه یافت.

شورای کتاب کودک

راه اندازی شورای کتاب کودک به معنای رسمیت یافتن نهاد ادبیات کودکان در ایران است. از هنگام پایه‌گذاری این نهاد تا اکنون که نیم سده از این رخداد می‌گذرد، توران میرهادی نقش برجسته‌ای در هدایت و راهبری ادبیات کودکان ایران در عرصه ملی و بین‌المللی داشته‌است. تسلط او به زبان‌های آلمانی، فرانسه و انگلیسی، او را فراتر از مرزهای ملی برده است و همواره از او چهره‌ای فرامرزی ساخته است. توران میرهادی در سال‌های دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در کنگره‌های بین‌المللی ادبیات کودکان و هیئت انتخاب جایزه جهانی هانس کریستین آندرسن مشارکت داشته‌است.

هدایت و راهبری فرهنگنامه کودکان و نوجوانان

ایده فرهنگنامه کودکان و نوجوانان به دومین سمینار ملی ادبیات کودکان که در سال ۱۳۴۶ در باشگاه معلمان برگزار شد بازمی‌گردد. در این سمینار کسانی چون ایرج افشار، فریدون بدره‌ای، اسماعیل سعادت و توران میرهادی شرکت داشتند. همگی شرکت کنندگان در این سمینار بر تدوین و تألیف فرهنگنامه‌ای بومی که نیازهای کودکان و نوجوانان ایرانی را برآورده سازد، تأکید کردند. توران میرهادی این ایده را همواره در ذهن داشت تا این که در سال ۱۳۵۸ حرکت اجرایی برای تألیف و تدوین این اثر ملی، با کمک‌های مالی محسن خمارلو آغاز شد. از آن پس تاکنون هدایت گروه تألیف و تدوین این اثر با توران میرهادی است و در کنار خود کسانی مانند نوش آفرین انصاری، ایرج جهانشاهی، هوشنگ شریف‌زاده، محمود محمودی، اسماعیل سعادت، و ایران گرگین را داشته‌است.

درگذشت

خانم میرهادی در پی سکته مغزی در شهریور ۱۳۹۵ در بیمارستان بستری شد. وی در ۱۸ آبان‌ماه ۱۳۹۵ در سن ۸۹ سالگی، درگذشت.

مراسم خاک‌سپاری او صبح جمعه ۲۱ آبان ۱۳۹۵ با حضور جمع پرشماری از اهالی فرهنگ و هنر در باغ خانهٔ هنرمندان ایران برگزار شد. سپس پیکر او به امام‌زاده عبدالله شهرری منتقل شد تا در کنار پسرش، که سال‌ها پیش در جریان سیل جان خود را از دست داد، برای همیشه آرام گیرد.

در سال ۱۳۹۶ و در تالار وحدت تهران، به یادبود او اجرایی با نام ادای دین به توران خانم بر صحنه رفت که پردیس خسروی کارگردانی و طراحی حرکت آن را بر عهده داشت.

همچنین 26 تا 28 خردادماه 1397، مستند «توران خانم» به کارگردانی رخشان بنی‌اعتماد و مجتبی میرتهماسب به صورت اینترنتی به نمایش درخواهد آمد. رخشان بنی‌اعتماد در این‌باره می‌گوید:

توران خانم! جایتان سبز
از سال ۱۳۹۱ این شانس را پیدا کردم که به بهانه ساخت فیلم مستند «توران خانم» به اتفاق مجتبا میرتهماسب، در سال‌های پایانی عمر پر بار «توران میرهادی» از نزدیک با ایشان آشنا شوم.
تفکُر آموزه‌های خانم میرهادی در تعلیم و تربیت نوین و ادبیات کودکان برای دغدغه‌مندان و متخصصان حوزه کودک آشنا و الهام‌بخش است، اما در طول پنج سال ساخت فیلم «توران خانم» هر زمان که حضور بی بدیل‌شان در قاب دوربین قرار می‌گرفت، حسرتی عمیق بر دلم می نشست که اگر از کودکی شانس شاگردی ایشان را داشتم بی‌شک انسان بهتری بودم و مادری شایسته‌تر.
شخصیت خانم میرهادی خود الگوی انسان آزاده و وارسته بود، نمادی که برای هر پدر و مادری آرزوی تربیت فرزندانی این چنین است.
هر چند دیر، ولی از ایشان بسیار آموختم و ترجیع‌بند همیشگی‌شان که شکر نعمت‌های هرچند کوچک بود را به کار می‌گیرم که خدا را شکر این فرصت را یافتیم تا ذره‌ای از دریای وجود و شخصیت ایشان را در فیلم «توران خانم» ثبت و ماندگار کنیم.

 

مجتبی میرتهماسب که تهیه‌کنندگی این اثر را بر عهده داشته درباره این مستند گفته است:

توران میرهادی یک جهان دارایی است، اگر بشناسیدش.
دارایی‌مان تقدیم شمایی که با دیدن «توران خانم» سهمی در عشق به کودکان این سرزمین خواهید داشت.

تمام درآمد حاصل از فروش بلیط این اکران توسط تهیه کننده و کارگردان در اختیار «شورای کتاب کودک» و «فرهنگنامه کودکان و نوجوانان» قرار خواهد گرفت. برای مشاهده این اثر به سایت hashure.com مراجعه کنید.