کودکان و نوجوانان خواه‌ناخواه با پدیده‌ی مرگ روبه‌رو خواهند شد، چه مرگ عزیزان و نزدیکانشان باشد و یا مرگ خود. همه‌ی آن‌ها سؤالاتی برای مواجهه با مرگ در ذهن دارند. اینکه اگر عزیزی را از دست دهند با غم فراق او،‌ با نبودن‌هایش چه کنند؟ و در لحظاتی که اندوه بر سراسر وجودشان سیطره پیدا می‌کند، به کجا پناه برند؟ هرکسی که این تجربه‌ی سهمگین را پشت سر گذاشته‌، راهی برای گذر از این دوران را هم تجربه کرده است. اما زندگی جریان می‌یابد و تنها چیزی که می‌توان از رخ دادن قطعی‌اش مطمئن بود «از دست دادن» است. خواندن کتاب‌هایی با موضوع درک فقدان و پذیرش می‌تواند آن‌ها را برای مواجهه با این موضوع آماده و کمک کند.

«روز مرگ مامان روزی درخشان اکتبر بود. توی داستانها معمولاً آدم‌ها در روزهای بارانی می‌میرند. یا در روزی تیره و مه‌آلود که حتی ذره‌ای از پرتو خورشید هم از لابه‌لای ابرها به زمین نمی‌رسد. انگار تأکید بر فضایی تیره‌وتار با مرگ جورتر است.»

روایت بن در این داستان در مورد پس از مرگ مادرش است و اینکه چگونه او، برادرش کرومل و پدرش با آن کنار می‌آیند. بن مادرش را با چشمان سبز و موهای بلند قرمز به یاد می‌آورد که عاشق بالا رفتن از بلندترین درختان شاه‌بلوط بود. ناگهان همه‌چیز تغییر می‌کند.

جلد پرنده‌ی سیاه بزرگ اثر اشتفانی هوفلر با پر و برگ به رنگ‌های پاییزی تزئین شده است. هر کسی که کتاب را خوانده باشد فوراً این ارتباط را درک خواهد کرد: مادر بن عاشق طبیعت، جنگل، همه‌ی گیاهان و حیوانات است. او هر هفته با خانواده‌اش در جنگل محلی پیاده‌روی طولانی انجام می‌دهد و متعهد به حفاظت از محیط‌زیست است. او تندخو است و اغلب عصبانی است، اما عصبانیت او همیشه به‌سرعت از بین می‌رود و می‌شود بهترین مادری که برای بن و برادر کوچکش کرومل (کارل) وجود دارد. تا اینکه یک شب می‌میرد.

اکنون خانواده‌ی کوچک او باید بیاموزد که چگونه با جای خالی او زندگی کنند. آن‌ها همه‌چیز مادر را به یاد می‌آورند، همه‌چیز هنوز بوی او را می‌دهد. همه‌چیز با موهای بلند، قرمز و مجعدش در همه‌جا پخش است. پدر بن به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند با این فقدان ناگهانی کنار بیاید، خود را در غم و اندوه غرق می‌کند و به نظر می‌رسد کاملاً فراموش کرده که هنوز دو فرزند دارد. بن و کرومل پس از این حادثه با عمه‌ی خود زندگی می‌کنند، دو برادر سعی می‌کنند بهترین استفاده را از این موقعیت ببرند و سعی می‌کنند مراسم خاکسپاری مادرشان طوری باشد که او می‌پسندد.

اشتفانی هوفلر با زبانی بسیار زیبا، داستان بن، کرومل و پدرشان و نحوه‌ی برخورد آن‌ها با مرگ مادر را برای ما تعریف می‌کند. مخاطب در این داستان فصل به فصل بین حال و گذشته جابه‌جا و در فلاش‌بک‌های بن، با لحظه‌ها و صحنه‌هایی از زمانی که مادرش هنوز زنده بود آشنا می‌شود. بن هرگز در بازنگری‌های خود از مادرش تجلیل نمی‌کند، به این فکر نمی‌کند که چه کار متفاوتی می‌توانست انجام دهد، او به چیزها همانطور که بودند و هستند نگاه می‌کند.

در مدرسه، بن  با هم‌کلاسی‌هایش رودررو نمی‌شود تا درباره‌ی مرگ مادرش بخواهد توضیحی دهد. درنهایت جدای از  بهترین دوستش، دختری که تابه‌حال دو کلمه با او حرف نزده است، هم کنارش می‌ایستد و از او در مواجهه با این بحران حمایت می‌کند. بن متوجه می‌شود که برادر دختر در کماست و او نیز با مرگ روبه‌رو شده است. این پیوند این دو را بیشتر و بیشتر به هم جوش می‌دهد و بین آن‌ها دوستی عمیقی شکل می‌گیرد که شاید به چیزی بیشتر تبدیل شود.

هیچکس نمی‌تواند به بن و خانواده‌اش کمک کند تا با غم خود کنار بیایند. این سه نفر به‌تنهایی موفق به انجام این کار می‌شوند. و به همین دلیل است که پرنده‌ی سیاه بزرگ یک داستان فانتزی نیست، بلکه داستانی است که می‌تواند در هر کجای دنیا و برای هر کسی اتفاق بیفتد. گاهی اوقات زندگی نه تنها ادامه دارد، بلکه اتفاقات جدید، گیج‌کننده و شگفت‌انگیزی هم در ادامه رخ خواهد داد.

بن علیرغم موضوع فوق‌العاده غم‌انگیز، موفق می‌شود همیشه امیدوار بماند، همیشه به جلو نگاه کند و همچنان خوبی‌ها و بدی‌های مادر درگذشته‌اش را به یاد بیاورد. من معتقدم که پرنده‌ی سیاه بزرگ می‌تواند برای کسانی که به آن نیاز دارند شفابخش باشد.

پرنده‌ی سیاه بزرگ، دلخوشی است که نشان می‌دهد چگونه بن چهارده‌ساله، کارل شش‌ساله و پدرشان هرکدام با اندوه، از طریق بازگشت به گذشته و همچنین تعامل مداوم با افراد دوروبرشان به زندگی عادی باز می‌گردند. این کتاب زبانی شاعرانه و تصاویر و توصیف‌های زیبایی دارد. پرنده‌ها و پرها به‌عنوان نقوش مکرر، منعکس‌کننده‌ی عشق عمیق مادر به طبیعت است و همچنین گزارش ویرانگر تجربیات این دو برادر در از دست دادن مادرشان.

صحنه‌های بی‌شماری وجود دارد که به مخاطب بینشی از عشق او به زندگی، احساس استقلال او و شگفتی، جادو و درخششی که به اطرافیان خود داده است، می‌دهد. این خاطرات و درس‌های مشترک به زندگی خانواده ادامه می‌دهد و آن‌ها را قادر می‌سازد تا با غم و اندوه خود راهی برای زندگی پیدا کنند.

این کتاب در ستایش زندگی است.

فرزانه رحمانی؛ وینش

باتریس مونته‌رو در کتاب رازهای قصه‌گویی به این پرسش که «چطور با قصه زندگی کنیم؟» چنین پاسخ می‌دهد: «با تجدید خاطره، نه به خاطر سپردن». تجدید خاطره با برخی داستان‌ها و قصه‌ها به‌واسطه‌ی موضوعی که دارند بسیار راحت است. مثل داستان هاله هله‌هوله نوشته‌ی مهدی رجبی که با تصویرگری مریم طهماسبی منتشر شده است.

دشوار می‌توان پیدا کرد کودکی را که خاطره‌ای از هله‌هوله خوردن و افراط در آن نداشته باشد و کم کودکی پیدا می‌شود که امر و نهی و تشر بزرگسالان را در برابر این تمایل و افراط در ذهن نداشته باشد.

داستان هاله هله‌هوله اما تجدید خاطره‌ای همگانی است. چندان‌که اسباب تجدید خاطره‌ی بزرگسالان را نیز فراهم می‌کند. افراط در هله‌هوله‌خواری وجه مشترک کودک و بزرگسال است. برای اولی خاطره‌ای در زمان حال است و برای دیگر خاطره‌ای مانده در گذشته و ازدست‌رفته.

نام هله‌هوله‌ها در تاریخ هله‌هوله‌خواری یکسان نبوده است اما نام هله‌هوله‌های هاله در این داستان خاص و منحصر‌به‌فرد است. هله‌هوله‌هایی ترکیبی و اختراعی که از بازی‌های زبانی بیرون آمده‌اند و از هیچ دکان و مغازه‌ای قابل خریداری نیستند. مثل پیراستیل که ترکیبی از پیراشکی و پاستیل است یا یواشک که ترکیبی از یخمک است و لواشک. چندین هله‌هوله‌ی دیگر هم در این داستان است که باید کتاب را خواند و با نام و ترکیب هر یک آشنا شد.

داستان هاله هله‌هوله  به قول نویسنده مخصوص خودِ خودِ بچه‌هایی است که از فرامینی مثل این را بخور! و آن را نخور! بزرگسالان کلافه شده‌اند. اما در این داستان دو صدا یا به مفهوم ویتگنشتاینی، دو جهان‌تصویر وجود دارد: جهان‌تصویر کودکی و جهان‌تصویر بزرگسالی. جهان کودکی و تمایلش به هله‌هوله‌خواری همراه با جهان بزرگسالی و هشدا و تحذیرهایش.

هر دو جهان‌تصویر در فرجام داستان دچار تغییر و تحول می‌شود. به‌طوری‌که خواننده با جهان‌تصویری وارد داستان می‌شود و با جهان‌تصویری دیگر از آن خارج می‌شود.

فرازی از داستان بر اساس این تضاد پیش می‌رود اما در فرجام و پایان‌بندی داستان این دو جهان‌تصویر به هم می‌رسند. بی‌آنکه کودکی، منقاد فرمان بزرگسالی شود.

با تجربه کردن تمام و کمال هله‌هوله‌خواری و به جان خریدن تمام عوارض ممکنش، هاله و به همراه او مخاطب، هشدارهای بزرگسالان را تجربه می‌کند. اما نه به تلخی که با بازی، که شیوه‌ی زیست کودک است و خیال، که ابزار تفکر اوست.

صدای متحکمانه‌ی بزرگسال در داستان به گوش می‌رسد اما صدای خنثی است. گویی بزرگسال به این نتیجه می‌رسد که هشدارها و توصیه‌هایش بی‌فایده‌اند. از این‌رو خواندن داستان را به بزرگسالان متحکم هم می‌توان توصیه کرد. تنها بزرگسالانی که به این نتیجه نمی‌رسند که ذهنشان مملو از خاطرات هله‌هوله‌ای است، اما مصداق این سخن معروف نیچه‌اند: «خاطره‌ام می‌گوید چنین کردم، اما غرورم می‌گوید ممکن نیست چنین کرده باشم. دست‌آخر خاطره‌ام تسلیم می‌شود.»

نویسنده: یاشار هدایی

علیرضا گلدوزیان، متولد ۱۳۵۵، تصویرگر برجسته‌ی کتاب‌های کودک و نوجوان تاکنون آثار بسیاری برای کودکان خلق کرده است و این آثار جوایز داخلی و بین‌المللی بسیاری را برای او به ارمغان آورده است؛ از جمله جایزه‌ی بزرگ براتیسلاوا، قلم طلایی بلگراد، جایزه‌ی تصویرگری بولونیا و… آخرین اثر او تصویرگری کتاب هزارهزاردانه‌انار با بازنویسی احمد اکبرپور است که طوطی آن را با همکاری موزه‌ی عروسک و فرهنگ ایران منتشر کرده است. در ادامه گفت‌وگوی صمیمانه‌ی طوطی با علیرضا گلدوزیان را می‌خوانید.

کجا متولد شدید؟

من تهران به‌ دنیا آمدم؛ بیمارستان شهرام، میدان فاطمی.

مدرک، رشته‌ی تحصیلی و دانشگاه محل تحصیلتان چیست؟

کارشناسی ارشد تصویرسازی از دانشگاه آزاد تهران مرکز. دارای نشان درجه‌ی یک هنری هم هستم.

چه شد که به هنر و تصویرگری علاقه‌مند شدید؟

اتفاقاً من اول از تصویرگری خیلی بدم می‌آمد چون احساس می‌کردم کار بیهوده‌ای است. دائم باید برای تعداد زیادی از فریم‌های کتاب طراحی کنی که من حوصله‌ی تکرار ندارم و از آنجایی که آدم تنوع‌طلبی‌ام، همیشه فکر می‌کردم باید یک فریم را تکرار کنم با یک‌سری شخصیت‌های تکراری و یک‌سری رفتارهای تکراری، یک‌سری رنگ‌های تکراری و یک‌سری کمپوزیسیون‌های تکراری، همین‌طور تکرار و تکرار و تکرار… از یک‌جایی به بعد احساس کردم که انگار روحیه‌ام عوض شد، طبع‌ام عوض شد. بعد یک‌دفعه خوشم آمد. کتاب‌های تصویرسازی را نگاه کردم، آدم‌های مهم تصویرسازی را دنبال کردم. خوشم آمد، گفتم امتحان کنم. شروع کردم به انجام دادن آن‌ کارها و نتیجه‌اش شد کارنامه‌ای که الان از من می‌بینید.

اولین کار حرفه‌ای‌تان چه بود؟

اولین کار حرفه‌ای من کتاب «جوراب سوراخ» بود که با انتشارات شباویز کار کرده بودم و برنده‌ی جایزه‌ی بزرگ براتیسلاوا شد.

تاکنون چند کتاب تصویرگری کرده‌اید؟

فکر کنم بالای صد و پنجاه، صد و شصت کتاب باشد.

درباره‌ی هزارهزاردانه‌انار چه صحبتی دارید؟

هزارهزاردانه‌انار در حال حاضر تنها همکاری من با طوطی است که در یکی از بدترین و شاید بعد از آن بهترین موقعیت‌های زندگی‌ام به سراغم آمد. کتابی بود که در دست داشتم و هم‌زمان شد با درگذشت مادرم. چند فریم از آن را کار کرده بودم که این اتفاق برای من افتاد و تا یک‌سال نتوانستم کار کنم. خانم ترهنده، مدیر کتاب‌های طوطی، و مجموعه‌ی انتشارات فاطمی با درک شرایط و موقعیتی که داشتم، خیلی صبورانه و مهربانانه در کنار من بودند برای به پایان رساندن این پروژه.

به‌خاطر تعهدی که احساس می‌کردم، غم و ناراحتی‌ام را نباید در کار می‌آوردم. برای همین بازه‌ی زمانی یک‌ساله طول کشید تا من دوباره بتوانم چند فریمی که کار کرده بودم را ادامه بدهم و این خیلی کار سختی بود برای من، خیلی کار دشواری شد.

چون حس‌وحالم تغییر کرده بود، شخصیتم تغییر کرده بود، تبدیل به یک فرد دیگری شده بودم. یعنی زندگی من به دو قسمت تقسیم می‌شود: پیش از فوت مادرم و بعد از فوت مادرم. دقیقاً انگار آدم جدیدی ادامه‌ی کار را پیش برد. نمی‌دانستم نتیجه‌ی کار چگونه خواهد بود. برای اینکه ذهنیتی از کار نداشتم و خیلی چیزها برایم رنگ باخته بود. خیلی چیزها هم برایم جدی‌تر شده بود.

هزارهزاردانه‌انار از نظر من کتابی بود که ایده‌ی بسیار جذابی داشت، بازنویسی آقای اکبرپور هم که عالی بود. فضای هزارهزارهزاردانه‌انار برایم جذاب بود. موقعیت‌هایی که داشت، اینکه تبدیل شده بود به یک موقعیت جدید و رفتار جدید و خیلی خلاصه یک قصه‌ی عامیانه را تبدیل کرده بود به یک قصه‌ای که حالا بتوان آن را خواند، روایتش کرد و تصویرش کرد. در کل فضای نمکین آن برایم بامزه بود و دوستش داشتم.

درباره‌ی کتاب‌های طوطی چه نظری دارید؟

به‌نظرم طوطی در حال حاضر، با احترام به ناشرین دیگر که تلاش می‌کنند و زحمت می‌کشند، بسیار قدرتمند عمل می‌کند و کتاب‌های خوبی را ارائه می‌کند؛ هم از لحاظ متن و هم محتوا. بسیار بسیار حرفه‌ای است.

چه آرزویی برای کودکان و نوجوانان دارید؟

آرزوی من برای کودکان و نوجوانان این است که طوطی و انتشاراتی که با همین شکل دارند کار می‌کنند، تعدادشان اندک نباشد. ما در جامعه‌ای زندگی کنیم که صدتا از این ناشرها حضور داشته باشند و بتوانیم پایاپای ناشرانی که در اروپا و آمریکا کار می‌کنند، کار کنیم. ناشران ما بتوانند رقابت کنند و هر کتابی را که امکانش باشد منتشر کنیم. نگران نتیجه و حاصلش نباشیم که چطور ارائه خواهد شد. بعضی‌وقت‌ها اتفاق‌هایی می‌افتد در مواجهه با بعضی از ناشران دیگر و بی‌تعهدی‌هایی پیش می‌آید. آرزویم این است که کتاب‌های خوب به دست بچه‌ها برسد. این‌چنین ناشرانی یکی و دو تا نباشند. هزارهزاردانه شوند، هزارهزاردانه فاطمی…

خرس هر شب ستاره‌های آسمان را تماشا می‌کرد.

در خیالش از این ستاره به آن ستاره خط می‌کشید و اینگونه شگفت‌انگیزترین تصویرها را می‌ساخت.

یک شب ماجرای عجیبی پیش آمد، ستاره‌ای از آسمان روی زمین افتاد! به همین سادگی.

خرس مطمئن بود آن ستاره مال خودش است!

خرس ستاره را با شاخه‌ای دور گردنش انداخت و به سمت برکه رفت تا خودش را توی آب ببیند.

وقتی کله‌ای از آب بیرون آمد، خرس از جا پرید و …

دب اکبر و دب اصغر قدیمی‌ترین اسامی‌ای هستند که در حوزه نجوم و نگاه به آسمان خیلی زود به گوش ما می‌رسند. خرس‌های آسمانی که در نیمکره‌ی‌ شمالی مستقرند از اولین پیکربندی‌های ستارگان توسط بشر بوده و نشانه‌هایی برای تعیین مسیر سرنوشت و اقبال افراد و اقوام تاریخی‌اند!

دورانی که بشر برای پاسخ به سوالات بزرگ میتوس یا اساطیر را مبنای شناخت خود داشت آسمان و صور فلکی مهمترین ابزار او برای درک جهان بودند و هنگامی که پا به ساحت منطق و قانون علم (لوگوس) گذارد از اخترگویی که امروزه نوعی طالع بینی است به اخترشناسی و نجوم با کمک تلسکوپ رسید.

شناخت این سیر و تطور تاریخی نگاه به آسمان در پیکره‌ی موجوداتی مانند خرس، سگ و … هم بنیان‌های خیال‌پردازی کودکان را محکم‌تر می‌کند و هم از منظر شناخت‌شناسی نگاهی تبارشناسانه و موزه‌ای به آن‌ها می‌دهد. اینکه بشر با نگاه به آسمان و تکرار روز و شب و فصلها برای خود ساعت و تقویم ساخت و قواعد فیزیک را تخیل و بعدها اثبات نمود. برای آغاز اینگونه بحثها کتاب «ستاره‌ای برای همه» و انیمیشن‌های مشابه بسیار لازم‌اند.

ایده‌ی زیبایی‌شناسانه‌ی اثر از صفحات تاریک و تنهایی خرس در نگاه به آسمان و افتادن ستاره جذاب است.

هر چقدر جملات تکراری و تاییدی از منظر کشف زیبایی ستاره با دهان‌های گوناگون حیوانات بیشتر می‌شود نور بیشتری در صفحات و تصاویر منعکس و درک موقعیت و فضاسازی شفاف‌تر می‌گردد. حرکت از لذت فردی به لذت جمعی هر لحظه با نوعی کشف و شهود همراه است. لذتی ناب و ابدی که به وسعت آسمان خواهد بود.

سحر سلطانی؛ کتابستان کودک و نوجوان ایران

اگر می‌خواهید کتابی درباره موضوع «امید» برای کودکان تهیه کنید، داستان «آخرین درخت» یک گزینه مناسب است. داستان «آخرین درخت» درباره گروهی دوست است که دنبال جایی برای زندگی هستند و در یک‌جنگل دست‌نخورده ساکن می‌شوند. در جنگلی که آن‌ها در آن زندگی می‌کنند، لکه‌های نور از لابه‌لای برگ درخت‌ها روی زمین می‌افتد و نسیم ملایم بین شاخه‌ها حرکت می‌کند. اما کمی بعدتر، درخت‌ها را می‌برند تا آتش درست کنند و با چوبشان برای خود خانه و سرپناه بسازند. پس از اینکه سرزمینی برای خودشان ساختند وقت آن است که از آن محافظت کنند، پس دیواری بین خودشان و جهان بیرون می‌کشند: «وقتی با هم دیوار را می‌ساختند، خیلی بهشان خوش گذشت. بعد هم که دیوار تمام شد، چقدر به خودشان بالیدند! سکوت و آرامش همه‌جا را فرا گرفت. لباس‌ها روی بند رخت تکان نخوردند. گیاهان صاف بالا رفتند و بالاخره توی روستا همه‌چیز واقعاً سروسامان گرفت. ولی همین که چیزی جز دیوار به چشم نمی‌آمد، پیامدهایی هم برای آدم‌ها به دنبال داشت. آن‌ها سرگرمی‌ها و ترانه‌ها را فراموش کردند و خیلی زود آن دهکده شاد، سرد و غم‌انگیز شد. انگار دیواری هم میان دل‌هایشان کشیده شده بود.»

حالا وقت اتفاقات عجیب است. هرکسی به خانه خود وابسته می‌شود، رابطه‌ها کم و پر از دودلی می‌شود. وقتش است که تک درختی که در دنیا مانده است و بچه‌های کوچک این سرزمین کاری برای نجات خودشان انجام بدهند.

تصاویر این کتاب خطی و ساده و گویا هستند. رنگ‌بندی‌های آن به کودک کمک می‌کند تا او در هر صفحه به کشفی برسد و خود روایتگر داستانی جدید شود. این کتاب محیط زیستی درباره موضوع مهم دیگری هم با مخاطبانش صحبت می‌کند. مخاطب یاد می‌گیرد که روحیه دوستی و همکاری می‌تواند امید و زندگی را به یک جامعه برگرداند.

تهمینه حدادی؛ مجله‌ی آوانگارد

امروزه همه ماری کوری را می‌شناسند؛ اما در طول تاریخ، زنان مهم و بزرگ زیادی در حوزه‌های علم، فناوری، مهندسی، و ریاضیات وجود داشتند. بسیاری از آن‌ها در زمان خودشان به آن اندازه که باید، شناخته و مطرح نشدند و فراموش شدند.

زنان قرن‌هاست به دانش علاقه‌مندند و در زمینه‌های مختلف علمی فعالند. از زن‌های شیمی‌دان در دوران باستان که عطرها را مخلوط می‌کردند تا زنان اخترشناسی که درباره‌ی سیاره‌ها و ستاره‌ها مطالعه می‌کردند. اما متأسفانه در طول تاریخ دستاوردهای آنان جدی گرفته نمی‌شد و فرصت برابری با مردان نداشتند.

حتی با پیشرفت بشر در زمینه‌های مختلف تا همین ۱۰۰ سال  پیش هم زنان بسیاری مجبور بودند برای حضور در اجتماع و تحصیل علم با کلیشه‌های زیادی بجنگند و قواعد و قوانین را زیر پا بگذارند. آن‌ها حتی مقاله‌های خود را با نام مستعار منتشر می‌کردند.

وقتی هم که بالاخره زنان توانستند دسترسی بیشتری به تحصیلات عالی پیدا کنند، گرفتاری‌های دیگری برایشان ایجاد شد. خیلی‌وقت‌ها جایی برای کار کردن در اختیارشان نمی‌گذاشتند، یا سرمایه‌ای به آن‌ها نمی‌دادند، یا آن‌ها را به رسمیت نمی‌شناختند.

در سال ۲۰۱۵ میلادی، سازمان ملل متحد تصمیم گرفت روز جهانی زنان و دختران در علم را برای پیشبرد اهداف خود در زمینه‌ی برابری‌های آموزشی و اجتماعی نام‌گذاری کند؛ فرصتی برای آگاهی‌بخشی درباره‌ی اهمیت نقش زنان و دختران در پیشرفت‌های علمی.

در سراسر تاریخ، بسیاری از زنان به‌خاطر علم همه‌چیزشان را به خطر انداختند. کتاب زنان در علم داستان‌های زندگی بعضی از این دانشمندان را تعریف می‌کند. از یونان باستان تا روزگار کنونی، زنان دانشمندی که که در مواجهه با «نه»، گفتند: «اگر می‌توانی جلوی مرا بگیر.»

به قدرت حقیقت باور داشته باشید…

نگذارید ذهن شما اسیر تفکر اکثریت شود.

– پاتریشیا بات؛ چشم‌پزشک و مخترع

برای شناختن جهان چندتا راه وجود دارد؟
آیا وقتی وارونه باشیم، جهان مثل قبل است؟
اگر چند بار دور خودمان بچرخیم و بعد نگاه کنیم چی؟

آیا جهان در شب، در روزهای بارانی یا وقتی برف می‌بارد برای همه‌ی ما که در آن زندگی می‌کنیم یک جور است؟

برای شناختن جهان چندتا راه وجود دارد؟
آیا وقتی وارونه باشیم، جهان مثل قبل است؟
اگر چند بار دور خودمان بچرخیم و بعد نگاه کنیم چی؟

آیا جهان در شب، در روزهای بارانی یا وقتی برف می‌بارد برای همه‌ی ما که در آن زندگی می‌کنیم یک جور است؟

 «شاید یک روزی مجبور شوی جایی را که در آن زندگی می‌کنی ترک کنی.»

مرغابی کوچکی که راوی قصه است شال و کلاه می‌کند برای «سفر» اما نه سفری برای سیاحت و گردش بلکه بادی تند می‌آید و چنان او را از سرزمینش می‌کند و به دیاران دوردست می‌برد که حتی فراموش می‌کند کی هست!

سرزمین جدید، اهالی غریب، زبان‌ها و گویش عجیب و انتظار یک اتفاق یا فردی آشنا. مرغابی از پشه و ماهی و موش که اهل آسمان و آب و زمینند می‌پرسد: «من کی هستم؟» اما زبان آنها را نمی‌شناسد و چیزی نمی‌فهمد. او نمی‌پرسد اینجا کجاست؟ شما کی هستید؟ سوال مرغابی در این سرزمین جدید «من کی هستم» است و او به دنبال خودش می‌گردد گویی «خودگم کرده‌ای» است.

زبان کسی را نمی‌فهمد و غمگین و گریان می‌شود تا اینکه مرغابی دیگری با پاهای بزرگ می‌بیند و در جواب سوال «من کی هستم؟» می‌گوید: «تو همان کسی هستی که باید باشی!» خودش می‌پرسد: من چی؟ من کی هستم؟ و مرغابی کوچک قصه ما می‌گوید: همانی که باید باشی! و «همزبانی» آغاز می‌شود. بازی‌ای که هر دو بلدند و همدیگر را می‌فهمند و همدیگر را می‌سازند.

درست زمانی‌که مرغابی قصه ما زبان پشه و ماهی و موش را یاد می‌گیرد و زندگی آسان می‌شود، باد تندی می‌وزد و همه داشته‌ها و رفاقت‌های جدید مرغابی را با خود می‌برد، مرغابی محکم در جای خود ایستاده اما باد دوستانش و شکوفه‌ها و شن‌های گرم را می‌برد و باز هم تنهایی شروع می‌شود.

مرغابی که در تنهایی خود سیر می‌کند روزی با حیوانات جدیدی روبرو می‌شود که به او سلام می‌گویند حالا او می‌تواند خودش را معرفی کند بگوید: «من منم.» شما کی هستید؟

قصه «سفر» مرغابی ما با «آشنایی‌زدایی» آغاز می‌شود همه می‌دانیم مرغابی‌ها مهاجرند و دائم در پرواز به سرزمین‌های جدید، تکنیک آشنایی‌زدایی و جبر تن دادن به باد تند و گم شدن در سرزمین جدید تا جایی که فراموش کند حتی چه کسی است مخاطب را در گیجی و گم‌گشتگی مرغابی همراه می‌کند.

«سفر» در ادبیات و فلسفه جهان جایگاه ویژه‌ای دارد از معنای کاملا ایجابی و مثبت مانند طی طریق سیمرغ در منطق الطیر عطار تا افسانه‌های نیلز، مهاجرت و بلوغش با غازهای وحشی و پینوکیو به دنبال پدر ژپتو که همه منجر به بلوغ و خود‌آگاهی می‌شوند. تا معانی سلبی و گاهی منفی‌تر مانند تبعید و مهاجرت و دیاسپوراDiaspora، وجه تشابه همه این موارد حرکت از خود به جهان و از جهان به خود است خواه با خودشناسی و بلوغ همراه باشد خواه به یک همزیستی ساده و تکراری منجر شود.

مهمترین مولفه قصه سفر «حرکت»، «تنهایی خود» و «ساختن جهان ناپایدار» است. وقتی این جهان که ثابت نیست و به بادی تند برهم می‌ریزد را ساخت می‌توانست خود را معرفی کند و بگوید: سلام من منم. سیلان و حرکت و شروع از «نقطه سر خط» اصلی‌ترین محور قصه سفر است. مرغ مهاجر باشی یا پشه و ماهی و موش یک روز هستی و روز دیگر شاید در جایی دیگر باشی. تنها چیزی که با خودت می‌بری «من» خودت است. دنیایت را جوری بساز که این «من»را بشناسی و هرجایی باشی بتوانی با این «من» خود سر کنی.

ماهیت اصلی داستان بر پرسش تاریخی «من کی هستم؟» از کجا آمده‌ام؟ آمدنم بهر چه بود؟ قوام می‌گیرد. برای پاسخ به این سوال تاریخی و بنیادی حرکت، گذر و نسبی بودن امور را نشاندار نموده و پویایی برای ساختن من را نوعی پاسخ به پرسش من کی هستم عنوان می‌کند.

به بیان شیوای مولانا که به گوش و جان ما فارسی زبان‌ها آشناست:

روزها فکر من اینست و همه شب سخنم

که چرا غافل ز احوال دل خویشتنم

از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود؟

به کجا می روم؟ آخر ننمایی وطنم…

سحر سلطانی؛ کتابستان کودک و نوجوان ایران

از رسوم همیشگی ما ایرانیان در شب یلدا (شب چله) بازخوانی افسانه‌ها و داستان‌های کهن ایرانی است. این رسم از دیرباز برای بچه‌ها جذابیت داشته است و امروزه نیز برای حفظ میراث فرهنگی و رشد هویت ملی می‌توان از کتاب‌های کودک و نوجوانی که در این زمینه منتشر شده‌اند کمک گرفت.
در این مطلب به مرور ویدیویی «قصه‌هایی از ادبیات شفاهی ایران» و «بهرام و ماجراهای هفت گنبد» می‌پردازیم.

—

—

—

—

—

—

—

—

—

ایمی تیمبرلیک در آخرین اثر خود، مجموعه‌ی گورکن و راسو، ماجراهای دو حیوان متفاوت را برای نوجوان‌ها روایت می‌کند که با تصاویر جان کلاسن، برنده‌ی مدال کَلدِکات، همراه شده است. گورکن بدخلق و گوشه‌گیر در خلوت خودش در حال سنگ‌شناسی است و یک پروژه‌ی بزرگ را پیش می‌برد. او ناگهان با یک راسوی سرخوش و پرهیاهو روبه‌رو می‌شود که قرار است با او هم‌خانه شود!

با پیش رفتن داستان، این زوج عجیب‌وغریب یاد می‌گیرند که تغییر را بپذیرند و با ویژگی‌های متفاوت یکدیگر کنار بیایند.

نوشتن داستان درباره‌ی حیوانات برای شما یک تجربه‌ی تازه است. چه شد که این اتفاق خلاقانه افتاد؟

وقتی برای اولین بار به فکر نوشتن داستان حیوانات افتادم، داشتم کتاب دیگری می‌نوشتم اما نمی‌توانستم قصه را پیش ببرم. پس پروژه را رها کردم و بازخوانی داستان‌های کلاسیک حیوانات مثل پدینگتون و وینی پو را شروع کردم. مدت‌ها بود از خواندن این کتاب‌ها گذشته بود. وقتی بچه بودم پدرومادرم قبل از خواب آن‌ها را برایم می‌خواندند. برایم جالب بود که این داستان‌ها به زیبایی خلق شده‌اند و ایده‌ی نوشتن داستانی مانند آن‌ها در ذهنم نقش بست: «چه می‌شود اگر من هم داستانی از حیوانات بنویسم که بلندخوانی شود؟»

آیا شخصیت‌های گورکن و راسو و خط داستانی درباره‌ی دوستی عجیب آن‌ها به‌سادگی خلق شدند؟

به یاد آوردن چگونگی خلق شدن این شخصیت‌ها سخت است اما می‌توانم بگویم روشی که دوست دارم این است که اجازه دهم شخصیت‌ها مدتی در ذهنم بازی کنند قبل از اینکه آن‌ها را روی کاغذ بیاورم؛ یک فرایند فکری طولانی. گورکن و راسو چند نسخه‌ی ابتدایی داشتند که به طور کامل برای من شکل نگرفته بودند.

در انتخاب گونه‌های حیوانات معیار خاصی دارید؟

من عاشق واژه‌ها هستم و به نظرم کلمه‌ی Skunk (راسو) واقعاً خنده‌دار است. درحالی‌که حرف دوم و آخر هر دو K هستند و وقتی با صدای بلند می‌گویید انگار سرما خورده‌اید. وقتی می‌گویید گورکن  به نظر می‌رسد دارید گودالی حفر می‌کنید. همچنین من عاشق حیوانات سیاه‌وسفید و راه‌راه هستم، این را وقتی به دوروبر خانه‌ام نگاه کردم متوجه شدم!

وقتی هویت شخصیت‌ها شکل گرفت، لحن آن‌ها را به‌سرعت پیدا کردید؟

وقتی داستانی می‌نویسم، همیشه علاقه‌مندم بفهمم چند لایه لحن در آن وجود دارد. هر شخصیت لحنی متفاوت دارد، لحن روایت خود داستان هم مهم است. وقتی لحن و شکل داستان را پیدا می‌کنم، همه‌چیز آماده است تا شخصیت‌ها ظاهر شوند. در مورد گورکن و راسو، من به خاطراتم از فیلم زوج عجیب‌وغریب  هم فکر می‌کردم و در کنار هم قرار دادن شخصیت‌های بسیار متفاوت؛ طوری‌که مخاطب فکر کند: وای، هرگز ممکن نیست درست شود!

هرچند درون‌مایه‌ی داستان شما درباره‌ی مدارا، پذیرش تفاوت‌ها و یادگیری کنار آمدن با تضادهای چشم‌گیر است، به نظر می‌رسد آن را پیش از اتفاق‌های مرگ‌بار ۲۰۲۰ تکمیل کرده‌اید.

همین‌طور است. در گورکن و راسو: خانه‌ی سنگی یک جدیت خاصی جریان دارد. وقتی نوشتن آن را شروع کردم داشتم درباره‌ی بحران پناهجویان سوری می‌خواندم. اگرچه داستان مقدار زیادی طنز و شیطنت دارد، وحشتم از خواندن  اخبار قطعاً راه خود را به آن باز کرده است. وقتی تضاد بین شخصیت‌ها را آشکار کردم، متوجه شدم چه هرج‌ومرجی به راه افتاده است. این دو موجود قرار است چگونه با هم باشند؟ بعید به نظر می‌رسید. در نهایت گورکن فداکاری می‌کند تا راسو هم‌‌خانه‌اش شود وقتی به این راه‌حل رسیدم، گفتم خودش است!

آیا از اینکه جان کلاسن برای تصویرگری کتابتان انتخاب شد خوشحال شدید؟ تصاویرش با تصورات شما از داستان و شخصیت‌ها هم‌خوانی داشت؟

وقتی دو فصل اول را برای نماینده‌‌ی مشترکمان، استیو مالک، فرستادم در اولین اقدام آن را به جان نشان داد. جان کلاسن که به کار علاقه‌مند شد، خیلی خوشحال شدم. می‌دانستم که کارش شگفت‌انگیز است، تصاویرش بامزه و زمان‌بندی‌اش عالی خواهد بود. هنگامی که الیز هاوارد، ویراستارم در آلگونکویین، اولین تصویر را برای من فرستاد که گورکن روی میزش در اتاق سنگ‌ها خم شده بود؛ واقعاً جیغ زدم! به الیز گفتم: «خودشه، گورکن همین شکلیه!» جان به هدف زده بود.

فکر می‌کردید که جلد دوم کتاب را هم بنویسید؟

وقتی نوشتن داستان را شروع کردم نمی‌دانستم استیو از آن خوشش می‌آید یا نه. بعد از خواندن فصل‌های اولیه‌ی رمان به من پیشنهاد داد داستان را ادامه دهم. پس از اتمام آن، از من پرسید ایده‌های داستانی بیشتری برای شخصیت‌ها دارم؟ پاسخ من مثبت بود. قبلاً هیچ‌وقت شخصیت داستانی‌ای نداشتم که بخواهم قصه‌اش را ادامه دهم، اما شاید چون وینی پو همیشه گوشه‌ی ذهنم بود به‌راحتی ادامه‌ی داستان را شروع کردم: دایناسور در مرغدانی! و ماجراجویی‌ها و اتفاق‌های هیجان‌انگیز در کتاب دوم ادامه پیدا کرد.

منبع گفت‌وگو

خرس گفت: «همه‌ی دنیا باید ستاره را ببینند، آن‌وقت از همیشه زیباتر می‌شود. باید دوباره ستاره را به آسمان برگردانیم.»

دوست داری با خرس، سگ آبی، جغد و سگ زیباترین ستاره را به آسمان برگردانی؟

پس فایل پی‌دی‌اف رنگ‌آمیزی را از وبگاه یا کانال تلگرام طوطی دریافت کن، ستاره را نقاشی کن و بعد نقاشی‌ات را رنگ‌آمیزی کن.

برای این کار می‌توانی از کتاب «ستاره‌ای برای همه» کمک بگیری.

» دریافت فایل رنگ‌آمیزی «ستاره‌ای برای همه»

سحر ترهنده، مدیر کتاب‌های طوطی، در این ویدیو درباره‌ی اهمیت کتاب‌های تصویری بدون متن و نقش آن‌ها در تقویت قدرت درک و تصویرخوانی کودکان و حتی بزرگسالان می‌گوید.

طوطی تاکنون چهار عنوان کتاب تصویری بدون متن منتشر کرده است: جنگل برای همه، جادوی خواب، گل‌های پیاده‌رو و سفر جادویی. دوست دارید کتاب‌های تصویری بدون متن را ورق بزنید؟

? این ویدیو به کوشش گروه «کیدتاکس» در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران (اردیبهشت ۱۳۹۸) تهیه شده است.

همه‌چیز از همین‌جا شروع میشود. از همین سلول‌های خاکستری‌رنگ که شروع به رویابافی می‌کنند و گاهی همین رویاها هستند که تصویر ِواقعی‌تری از یک ماجرا را به ما نشان می‌دهند. داستان از ذهن نویسنده شروع می‌شود، نویسنده‌ای که بنا بر روال همیشگی نوشتنش، مشغول کشیدن منحنی حلزونی‌ست تا بتواند بر روی کاری که قراردادش را با ناشر بسته است، متمرکز شود و داستانش را بنویسد. داستانی که از ابتدا از صدای غرش کامیون‌های ارتشی و سربازهای خسته و خواب‌آلود حرف می‌زند تا مخاطب را وارد جهانی از مبارزه و جنگ کند. حتی آن‌جایی که صدای عبدالحلیم حافظ از رادیوی دوزندگی به گوش می‌رسد که شعری از نزار قبانی را می‌خواند. شاعری که وقایع زندگی‌اش سبب شد تا شعرهایش بوی سلاح و باروت بدهد.

داستان، روایت ِمواجهۀ نویسنده، با شخصیت‌های داستانی‌ست که هنوز شکل نگرفته‌اند. خرگوشی هیمالیایی که از دل داستان به دنیای حقیقی پریده و سیاسمبویی که چهرۀ بهنام روزگار خویش است.

«اِدسون آرانتس دوناسیمنتو» یا همان «پله» که از شخصیت‌های اصلی داستان است، گاهی زبانِ نویسنده می‌شود و جای او را در داستان می‌نویسد و گاهی نیز از نویسنده می‌خواهد قهرمانی برای داستان

انتخاب کند. اما نویسنده خیال دارد داستانی واقعی از حادثه‌ای هولناک بنویسد، مشابه با نویسندگانی که ایدۀ داستان‌هایشان را بدون پافشاری بر رعایت موبه‌موی وقایع زندگی‌شان، از زندگی گرفته‌اند. مانند

داستان‌هایی چون زنان کوچک، آلیس در سرزمین عجایب و یا داستان دنیل دفو در کتاب رابینسون کروزو

که ایده و شخصیت داستانش را از زندگی خودش و ماجرایی واقعی از زندگی یک دریانورد اسکاتلندی الگوبرداری کرده است. بله، همیشه پای یک ماجرای واقعی در میان است و حاال آن ماجرای واقعی که نویسندۀ نوجوان هفده ساله آبادانی را درگیر کرده بود، قطعاً مرتبط با همان حادثه فجیع سینماست.

گفتم: «شاید بهتر باشد از فکرش بیایی بیرون.»

گفت: «از فکر چی؟»

«از فکر قهرمان بودن.»

«نمی‌توانم.»

«نمی‌توانی؟»

گفت: «تا مار بوآی دم‌قرمز توی این داستان هست، نمی‌توانم، بالاخره این داستان باید یک قهرمان داشته باشد که باهاش بجنگد یا نه؟»

جمشید خانیان نویسنده داستان، که آبادانی بودن خودش را با اسامی شخصیتهای داستان و لهجۀ شیرینِ آنان، نشان ِمخاطب می‌دهد، شاید نتواند در همان ابتدا مخاطب را متوجه دلیل حضور سربازها و جنگ در داستان کند، اما کمی که داستان پیش می‌رود و یا اگر مخاطب به اندازه‌ای معمول، از تاریخ خوانده باشد، کم‌کم حواسش پرت سال‌های دهۀ پنجاه و روزهای انقلاب می‌شود.

نویسنده در این اثر می‌کوشد با استفاده از قالبی پسامدرن، به فاجعۀ تاریخی آتش‌سوزی سینما رِکس آبادان بپردازد و تلاش دارد تا تاریخ را در بستری از داستان بازنمایی کند. فی‌الواقع «ادسون آرانتس دوناسیمنتو و خرگوش هیمالیایی‌اش» روایتی‌ست که گوشه چشمی به واقعۀ آتش‌سوزی سینما رکس ِآبادان دارد. یکی از مهم‌ترین حوادث سال ۵۷ که باعث خشمگین شدن مردم و سرعت بخشیدن به انقلاب ۵۷ شد، فاجعه به آتش کشیدن سینما رِکس آبادان بود. فاجعۀ هولناکی که حدوداً 700 نفر از تماشاگران آخرین سانس فیلم «گوزن‌ها» را به کام مرگ کشاند.

این میان خرگوش هیمالیایی و بازیکن هزارودویست‌وهشتادویک گله برزیل، خیاطی ماکسی‌مُد، ریوهای ارتشی و حتی حضور قورباغۀ سبزرنگِ شَملی هم که سروکله‌شان در داستان پیدا شده، قطعاً روزی از تجربه‌ای واقعی در دنیایی حقیقی، پا به دنیای خیال نویسنده نهاده‌اند.

آن‌جا که نویسنده می‌گوید: «من اصلاً به خرگوش فکر نکرده بودم. تنها چیزی که از این حیوان در حافظۀ

من مانده، مربوط است به سه چهار سال پیش. یعنی درست موقعی که با دیدن تابلوی نقاشی آبرنگِ چینی ِ«سه خرگوش» یک ایده داستانی به ذهنم رسید و بعد شروع کردم به جمع‌آوری اطلاعات دربارۀ خرگوش‌ها و نژاد آنها. همین، و گذشت و تمام شد.»

داستان از شش بخش به‌هم پیوسته تشکیل شده است و عنوان ِهر بخش، زیرشاخه‌ای از عنوان بعدی را دربرمی‌گیرد. ماجرای واقعی در بخش «رکس» خودش را نشان می‌دهد. از بعدازظهر ۲۸ مرداد سال هزاروسیصدوپنجاه‌وهفت. روزی که ننه ناریه و آقا می‌خواهند خودشان را به سانس ِآخر رکس برسانند.

دیکو سیاسمبویی می‌خواهد روایت داستان را تغییر دهد، سینما درش بسته باشد و کسانی که قصد انجام این حادثه شوم را دارند، ناموفق بمانند. اما نویسنده می‌خواهد آن‌چه که اتفاق افتاده را روایت کند. روایت تلخی از ننه ناریه و آقا که در همین آتش‌سوزی سینما، جان ِ خود را از دست دادند، اتفاقی که برای همیشه در تقویم و یاد ِنویسنده ثبت شده است.

«بنویسید آن شب آقام و ننه ناریه به خوبی و خوشی برگشتند خانه!»

گفتم: «همچین چیزی ممکن نیست!» از ته ِگلو گفت: «ممکن است!»

«یعنی بنویسم سینما رِکس آتش نگرفت؟»

«بله!»

«چه‌طوری می‌توانم بنویسم آتش نگرفت وقتی همه می‌دانند آن شب سینما رِکس آتش گرفت؟»

 جمشید خانیان، نویسنده‌ی آبادانی کتاب‌های نوجوان، که از نیمۀ اول دهه ۱۳۶۰ با نگارش دو نمایشنامه

«یک نیمروز در اتاق بازجویی» و «روی نی‌بندی» و نیز مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه، در حوزۀ «نوشتن» فعالیت خود را آغاز می‌کند، در این کتاب، داستانی متفاوت و عجیب و غریب را برایمان تعریف می‌کند.

جمشید خانیان نخستین نویسندۀ ادبیات کودک و نوجوان ایران است که از بخش آسیا به جشنوارۀ

«کلاغ سفید» کتابخانه مونیخ (در سال ۲۰۱۸ میلادی) دعوت شده است، او در سال ۱۳۹۷ از سوی انجمن

نویسندگان کودک و نوجوان ایران به‌عنوان نامزد بخش نویسندگی جایزه آسترید لیندگرن ۲۰۱۹ معرفی شده است.

? یادداشت فرزانه تونی در شماره ۲۵۳۵ روزنامه پیام ما