داستان «یک کار خیلی مهم» به قلم «فرهاد حسن‌زاده» و تصویرگری «سمانه رهبرنیا»  سه  ویژگی بارز دارد:

نخست، شخصیت‌پردازی اثر.

دوم، جنبه‌های زیبایی‌شناسانه اثر که در دو محور یعنی ارتباط متن واژگانی اثر با تصاویر و همچنین نقش تصاویر در شخصیت‌پردازی قابل تبیین است.

سوم، کارکرد اثر که با دو رویکرد «شناختی» و «عصب‌شناختی» قابل تحلیل است.

این سه ویژگی با محوریت ساختار و پیرنگ و درونمایه اثر با یکدیگر مرتبط‌اند. داستان «یک کار خیلی مهم» حامل روایتی از یک راه مهم است: راه گذار از مغز غریزی به مغز چاره‌اندیش.

داستان «یک کار خیلی مهم» به قلم «فرهاد حسن زاده» و تصویرگری «سمانه رهبرنیا»، اثری فانتزی و کوتاه است که با درونمایه‌ای روانشناختی، موضوع «ترس کودکان به هنگام قرار گرفتن در موقعیت های خطرخیز زندگی» را مطرح کرده است. خلاصه داستان از این قرار است:

«موشی که عاشق تماشای غروب خورشید است، از هنگامی که خورشید در وسط آسمان است به راه می افتد تا غروب آن را به تماشا بنشیند. اما در میان راه صدای خش خش می شنود. سعی می کند پنهان شود اما خود را در برابر ماری قرمز رنگ می بیند. ابتدا می ترسد، اما به یاد آوردن سخن مادرش باعث می شود که بر ترس خود غلبه کند و به فکر چاره اندیشی باشد. موش زیرک با شیرین زبانی شروع به سخن گفتن با مار می کند. زبان چرب و نرم موش، مار را تحت تاثیر قرار می دهد. پس از مدتی، نگاه موش به آسمان می افتد و کار خیلی مهم خود یعنی تماشای غروب خورشید را به یاد می آورد و به سرعت از مار جدا می شود…»

داستان «یک کار خیلی مهم» را از جنبه های مختلف می توان تحلیل کرد. اما به نظر می رسد که این اثر سه ویژگی مهم دارد. به عبارت دیگر، این اثر را می توان از سه زاویه ارزیابی کرد:

نخست، شخصیت‌پردازی اثر.

دوم، ارزش هنری اثر و جنبه های زیبایی‌شناختی آن.

سوم، کارکرد اثر یا تاثیری که بر مخاطب کودک خواهد داشت.

این واکاویِ سه وجهی بدون یک تحلیل روش مند(۱) ممکن نیست و از آنجا که نیازمند و وابسته به بهره گیری از متن اثر است، روش به کار گرفته شده در این ارزیابی، روش «سندی» (documentary metod) (۲) خواهد بود. یعنی از متن اثر، اعم از متن واژگانی و متن شمایلی یعنی تصاویر به عنوان ابزار تحلیل و ارزیابی استفاده خواهد شد.در این مسیر باید گام به گام با واژه ها و تصویرها  و پاره های داستانی پیش رفت:

شخصيت پردازى اثر: تحول از طريق تاثيرگذارى و تاثيرپذيرى

استفاده از شخصیت جانوری با کنش های انسانی، شگردی آشنا و رایج در ادبیات کودک است که نویسنده داستان «یک راه خیلی مهم» از آن بهره جسته است. موش عاشق تماشای غروب خورشید است، این ویژگی به عنوان یک علاقه انسانی در تصویر تکمیل می شود: موشی با کت و شلوار و شالی پیچیده به گردن و عینکی دودی بر روی چشم که تصویر غروب خورشید بر روی آن منعکس شده است.

مار نیز همچون موش، کنش انسانی دارد. تحت تاثیر چرب زبانی موش قرار می گیرد. قطره های اشک از چشمش سرازیر می‌شود و با شاخه گلی گرفته به دهان، به بدرقه موش می‌رود.

موش و مار هر دو شخصیت اصلی داستان هستند. هر دو شخصیت در پیرنگ داستان موثرند. هر دو شخصیتی پویا و نسبی دارند و از ابتدا تا انتهای داستان دچار تحول و تغییر می شوند. اما در روندی معکوس: موش از موضع ضعف به قدرت و مار از جایگاه قدرت به ضعف می‌گراید.

بخشی از بار شخصیت پردازی داستان بر دوش متن واژگانی اثر و بخشی دیگر بر دوش متن شمایلی یا تصاویر قرار دارد. شخصیت موش، بیشتر در متن واژگانی و شخصیت مار، بیشتر در متن شمایلی پردازش شده است. چرا که موش، ناطق است و مار، صامت. موش تاثیرگذار است و مار تاثیرپذیر. در روساخت اثر، گفت و گویی جریان ندارد. دیالوگی در کار نیست. همه مونولوگ است. فقط موش سخن می گوید. اما در ژرفساخت اثر، گفت و گو جریان دارد. کنش گفتاری موش با کنش گفتاری مار پاسخ داده نمی شود، اما مار با کنش های عملی اش که بیشتر در تصاویر بیان می شوند با موش وارد گفت و گو می‌شود.

این نوع شخصیت پردازی در خدمت درونمایه و موضوع و پیرنگ داستان است. زیرا «رفتار شخصیت های داستانی نه مطابق میلشان، که مطابق نیازهای ساختار است. انگیزه‌های رفتاری شخصیت‌ها تابعی از موضوع درونمایه و در یک کلام مدار ساختار است.»(٣)موش بر ترس ابتدایی اش از مار غلبه می کند. برای این غلبه، او باید بتواند بر شخصیت مار تاثیر بگذارد و مار نیز باید بتواند تاثیرپذیر باشد. رمز پویایی و تحول هر دو شخصیت در این تاثیرگذاری و تاثیرپذیری نهفته است. داستان با ترس موش آغاز می شود، اما این ضعف بدل به قدرت می شود. عکس این روند را مار طی می کند. تحول شخصیت ها به رغم ساختار کوتاه داستان، باورپذیر است.(٤)

آنچه به عنوان نقد می توان مطرح کرد این است که این تاثیر و تأثر با موضوع دوستی بین موش و مار، تناسب چندانی ندارد. موش با چرب زبانی و شیرین زبانی، در نقش آمر ظاهر می شود و مار با تمکین از موش در نقش مطیع و فرمانبردار ظاهر می شود. مار در نگاه موش، گه گاه به یک ابزار تقلیل می یابد. رابطه بین او و مار، با گرایش به یک رابطه استثماری، با موضوع دوستی دو شخصیت زاویه پیدا می کند.

داستان اما، ظرفیت هر دو برداشت را دارد. اینکه در فراز پایانی داستان، موش با زیرکی از چنگ مار می گریزد و یا اینکه دوستی با مار او را از خطر می رهاند، می‌تواند به نگاه مخاطب بستگی داشته باشد. بازی واژه ها و تصاویر در این داستان، اجازه این برداشت‌های متنوع را می‌دهد.

جنبه هاى زيبايى شناسانه اثر: بازى واژه‌ها و تصويرها

نحوه ارتباط و تعامل متن واژگانی و متن شمایلی(تصاویر) در داستان «یک کار خیلی مهم»، را می توان یک تیپ ایده آل برای بررسی کتاب های تصویری از جنبه هنری دانست. «برهم کنشی متن واژگانی و متن شمایلی» و «دخالت تصاویر در شخصیت پردازی» دو موضوع مهم در این بررسی هستند:

برهم کنشی متن واژگانی و متن شمایلی

ارتباط متن واژگانی با تصویر در این کتاب علاوه بر هماهنگی و هم سویی، از نوع برهم کنشانه نیز است. چنین رابطه ای با ساختار داستان و همچنین با درونمایه و موضوع آن متناسب است. در این اثر «رابطه های گوناگونی میان واژه ها و تصویرها می توان کشف کرد که مهم ترین آن ها با عنوان “رابطه های برهم کنشی” موارد زیر هستند:

۱-رابطه قرینه‌ای

۲-رابطه تکمیلی

۳-رابطه افزایشی

۴-رابطه ترکیبی

۵-رابطه تقابلی»(٥)

موش در ابتدای داستان به دنبال خورشید به راه می افتد. تصویر نسبت به این حرکت بی اعتنا نیست. چهار تصویر متوالی از موش در یک صفحه نشان گر این حرکت است.( رابطه هم سویی یا قرینه ای بین واژه و تصویر)

موش پس از احساس خطر، قایم می شود. این قایم شدن اما، نا متعارف است. حضور نویسنده در متن داستان برای توصیف قایم شدن، مخاطب را متوجه این نامتعارفی می کند: «موش قصه ی ما دلش خوش بود که پشت درخت قایم شده!». تصویر این توصیف را تکمیل می کند. آنجا که موش در پشت یک درخت ایستاده و چشمانش را با دست پوشانده است.(رابطه تکمیلی بین واژه و تصویر)

پاره بعدی داستان و تصویر بعدی، در خدمت نقطه اوج داستان است. همچنانکه در متن واژگانی می خوانیم:

«یک مار قرمز، صاف زل زده بود به موش.

موش اول جا خورد. بعد سعی کرد سلام کند:

“س س س … سلام“»

تصویری دو گستره و بدون فضای سفیدخوانی از چشم مار و در حالیکه تصویری از موش بر مردمک آن منعکس شده است، خطر توصیف شده توسط واژه ها را تشدید می کند. (رابطه افزایشی بین واژه و تصویر)

موش از شدت ترس، خود را در شکم مار تصور می کند:

«مار چیزی نگفت. فقط نفسی آتشین کشید.

موش که بدجوری ترسیده بود،

فکر کرد دیگر کارش تمام است.

خودش را توی شکم مار می دید.»

این تصور و به عبارت دیگر این کنش درونی به مدد تصویر کامل می شود. تصویر بعدی که نشان دهنده موش در شکم مار است نیز همان مشخصات را دارد با این تفاوت که متن واژگانی مستقلی بر روی تصویر نشسته است: «چه جای تاریک و باریکی!» (رابطه ترکیبی بین واژه و تصویر)

ترس موش از مار ، با تصویری به نمایش در می آید که مار با نیشی بیرون زده بر فراز سر موش ایستاده است. اما در تصویر بعدی که موش برگ سبزی را به مار هدیه می دهد، مار هم سطح موش ایستاده است و چشم در چشم او دوخته است. این تغییر علاوه بر اینکه با درونمایه و موضوع اثر ، متناسب است، تغییری هماهنگ با شخصیت پردازی اثر نیز است. اثری که شخصیت هایش در راستای درونمایه روانشناختی اثر دچار تحول و پویایی می شوند.

شخصیت پردازی در تصویر:

شخصیت‌پردازی در این اثر علاوه بر متن واژگانی، در تصاویر نیز انجام شده است. اگر چه «گرایش غالب در کتاب های تصویری، جهت گیری پیرنگ محور است تا جهت گیری شخصیت محور»(٦) اما داستان «یک کار خیلی مهم» جزو آن دسته از آثاری است که توانسته به رغم ساختار و طرح داستانی نسبتا محدود، از طریق شخصیت پردازی توامان در متن واژگانی و در تصویر، پویایی و تحول شخصیت‌های اثر را به دقت، منتقل کند. پیرنگ و شخصیت پردازی در این اثر در هم تنیده اند. در پاره های ابتدایی داستان، کنش مار بر خلاف کنش موش، بیشتر درونی و ذهنی است:

«عجب موشی! چه زبان چرب و نرمی دارد!

خودش هم باید چرب و نرم باشد…»

این کنش ذهنی، باعث ادامه پیرنگ می شود. اهدا برگ سبز توسط موش، خطر را به تمامی دفع نکرده است. مار هنوز در اندیشه بلعیدن موش است.بنابراین موش به تلاش خود ادامه می دهد. در گام بعدی به یافتن وجه اشتراکی بین خودش و مار می اندیشد. از جمله به حرف اول هر دو اسم یعنی «میم» استناد می کند. سپس از مساوی بودن تعداد حروف هر دو اسم سخن می گوید: «این یعنی ما می توانیم دوستان خوبی برای هم باشیم»

به گواه متن واژگانی، بدن موش از این سخن «مور مور»،  و بدن مار «مار مار» می شود. این تاثیرپذیری، به زبان تصویر نیز توصیف می‌شود. در تصویر، موش نام مار و مار نام موش را در ذهن مجسم می‌کند.

دشمن مشترکی به نام «شیر»، موضوع بعدی موش چرب زبان است:

«ما می توانیم به هم کمک کنیم.

مثلا اگر شیری خواست ما را بخورد،

من فریاد می زنم حمله!!!»‌

مار چیزی نمی گوید، اما باز هم تحت تاثیر قرار می گیرد:

«مار باز چیزی نگفت و فقط نیشش باز شد»

تاثیر پذیری مار علاوه بر باز شدن نیش، در تصویر نیز دیده می شود. مار به دور موش که شیپوری به دهان گرفته، حلقه زده است. حلقه‌ای که نقش حمایتی دارد، نه نقش به دام انداختن طعمه.

در ادامه روایت، رابطه موش و مار رنگ بازی به خود می گیرد. «قلقلک دادن»، «لطیفه گفتن» و «شیرین کاری» نمودهایی از این نوع ارتباط هستند. از پس برقراری این نوع ارتباط، کنش ذهنی مار از حالت بینابینی و مردد بودن (بین دوستی با موش و بلعیدن او) رها می شود و با ظهور کنش های عملی مثل «غش غش خندیدن» و … ، به تمامی بر مدار دوستی می چرخد. اما این تغییر، دفعتا رخ نمی دهد. تغییر به صورت  تدریجی و باورپذیر در بستر داستان رخ می دهد. پس از این، مار شخصیتی است که منقاد شخصیت موش است.

موش آمر است و مار مطیع. موش طراح است و مار مجری. این شخصیت پردازی به مدد بازی واژه ها و تصویرها ممکن می شود:

«موش یک فکر دیگر هم داشت.

“ما می توانیم زوج هنری باشیم و با هم نمایش بدهیم و شیرین کاری کنیم.”

مار چیزی نگفت و دور خودش حلقه زد.»

سکوت مار و حلقه زدن به دور خودش در متن واژگانی، چیزی درباره چگونگی تعامل مار و موش به عنوان زوج هنری نمی گوید. متن واژگانی در این‌باره ساکت است و صامت. اما تصویر ناطق است و گویا. در اینجا تصویر بار معنایی دیگری بر متن واژگانی می افزاید. به گواه تصویر، مار حلقه می زند تا موش بر روی آن شیرین کاری انجام بدهد. موش، پیشنهاد دیگری ارائه می دهد. پیشنهادی عمیق تر و انتزاعی تر از پیش:

«موش گفت: ببین، یک فکر بهتر!

مار شبیه علامت سوال شد.

موش ادامه داد:”ما می توانیم توی زندگی برای هم پل باشیم.»

تصویر نمایشگر طراحی موش و اجرای مار است. مار، بین دو صخره برآمده از دل دریا، هم به شکل پل و هم به شکل علامت سوال در می آید. این تصویر با استفاده از رنگ های گرم (قرمز) و سرد(آبی) در خدمت موضوع و درونمایه اثر و همچنین پایان بندی داستان است. این تصویر گویای آب شدن یخ های ارتباط است. تنها دو صخره کوچک از انبوه آب بیرون زده اند. مار پذیرنده است و موش موثر. این موقعیت برای مار پرسش برانگیز است، اگرچه فرمانبر است. اما در تصویر بعدی، نشانه ای از پرسش باقی نمانده است. اینبار مار در مقابل پیشنهاد انتزاعی موش و لحن دوستانه او، دست به یک کنش عملی و عاطفی می زند. به گواه واژه ها ،اشک در چشمان مار حلقه می زند  و به گواه تصویر این اشک سرازیر می شود.

زمانی که موش با نگاه به آسمان، به یاد کار خیلی مهم خود، یعنی تماشای غروب خورشید می افتد و به سرعت از مار جدا می شود، مار نیز به یاد کار مهم خود می افتد و آرام آرام روی شن های نرم می خزد.

کار خیلی مهم مار چیست؟ متن واژگانی در این مورد نیز ساکت است. اما دو تصویر انتهایی کتاب در اینباره سخن می گویند. ولی با دو صدا و دو روایت متفاوت:

در تصویر نخست، مار با گلی که به دهان گرفته است به بدرقه موش می رود. کار خیلی مهم مار، می تواند همین باشد.گل در این تصویر جای گزین نیش در تصاویر ابتدایی شده است. اما اهدا گل، هم نشانه ایست از دوستی و هم با توجه به موقعیت داستانی یعنی رفتن موش از نزد مار، نشانه ایست از پایان تراژیک دوستی. در متن واژگانی به اهدا شاخه گل توسط مار اشاره نشده است. به گواه تصویر، مار شاخه گلی برای موش آورده است، اما موش به گواه متن واژگانی، رفته است(رابطه تقابلی متن و تصویر).اما در تصویر دوم، مار به دور موش حلقه زده و هر دو چشم به غروب خورشید دوخته اند. یعنی کار خیلی مهم مار نیز همچون موش، تماشای غروب خورشید است.

بنابراین داستان، ظرفیت ارائه دو پایان بندی با دو برداشت متفاوت را دارد. در برداشت نخست، موش با زیرکی از چنگ مار می گریزد و در برداشت دوم، مار به دوستی و همراهی با موش ادامه می دهد. شخصیت پذیرنده مار که بعضا او را بدل به ابزاری در دست موش می کند، با برداشت اول سازگاری بیشتری دارد. اما تاثیرپذیری مار از موش و روند تحول و پویایی شخصیتش با برداشت دوم و پایان خوش داستان، متناسب است. انتخاب هر کدام از برداشت ها، در اختیار مخاطب است.

كاركرد اثر: تحول ذهنی و رشد مغزی

دو عامل فرامتنى(٧)، مدخل ورود به تحليل كاركرد اثر و تاثيرى است كه بر مخاطب كودك مى گذارد:

نخستين عامل فرامتنى، عنوان داستان است. «یک کار خیلی مهم» در روساخت اثر، تماشای غروب خورشید است. اما از زاویه ای دیگر هم، موش زیرک داستان، یک کار مهم انجام داده است. او چشم در چشم خطر دوخته و توانسته است آن را مهار کند و حتی فراتر از مهار خطر، با برقراری ارتباط با عامل خطر، به امنیت و حتی بالاتر از امنیت، یعنی دوستی برسد. بنابراین یک کار مهم انجام داده است. این عنوان می تواند در مرحله نخست به توجه مخاطب و در مرحله بعد درک پیام داستان توسط او بینجامد.

دومین عامل فرامتنی، فرامتن ناشر یعنی تصویر روی جلد کتاب است. بر اساس این تصویر، موش در حالیکه توسط مار احاطه شده است، در حال چاره اندیشی است. این تصویر، در داخل کتاب به کار نرفته است، اما نه تنها با عنوان داستان که با طرح داستان و درونمایه و موضوع آن سازگار است. در این تصویر ، موش در حال انجام یک کار خیلی مهم، یعنی چاره اندیشی در دل خطر است. پیرنگ داستان در تصویر روی جلد عیان است، اما نه با وضوحی که مخاطب را از خواندن داستان بی نیاز کند.

اما موش زیرک، این کار خیلی مهم را چگونه انجام می دهد؟ روایت داستانی نشان می دهد که او دفعتا و به صورت آنی به چاره اندیشی نمی پردازد. موش شخصیتی پویا و متحول دارد. حتی تغییر شخصیت مار نیز تابعی از پویایی و تحول او است. موش زیرک داستان در طول روایت، در حال گذار است. کار خیلی مهم او همین گذار است. گذار از ترس به غلبه بر ترس. این گذار را می توان با بنیانی شناختی و عصب شناختی تبیین کرد. بر این مبنا، داستان «یک کار خیلی مهم» روایت گذار از «ذهن ناچار به ذهن چاره اندیش» و گذار از «مدار پایین مغز به مدار بالای مغز» است.

این تبیین، مبتنی بر واکاوی دو موضوع «ترس در مقابل خطر» و «چگونگی مواجهه با خطر» است. هدف از این تبیین، ارائه پاسخی به این پرسش است که چرا آشنایی مخاطب کودک با این کار مهم (در معنای ژرفساخت اثر) مهم است؟

کارکرد شناختی اثر: تحول در طرحواره

ضرب المثلى آذرى می گوید «سر ترسو، سلامت است». این ضرب المثل ناظر بر معنای شناختی ترس است. در اين معنا، ترس يك ساز و كار دفاعى و در خدمت زندگى است. ترس، عامل بقا است. ترس، باعث «جنگ با خطر» یا «گریز از خطر» می شود. بدون ترس و در نتیجه بدون جنگ و گریز، خطرها انسان را می بلعند. اما چنانچه انسان مقهور ترس شود، این احتمال وجود دارد که با گرفتار شدن در موقعیت هایی که نه جنگ ممکن است و نه گریز، راهى پيدا نكند و صدمه ببیند.

ترس به اندازه لازم و یا ترس بیش از اندازه، وابسته به تجربه های دوره کودکی و شکل گیری طرح واره های ذهنی دارد. «طرح‌واره» (schema)، مجموعه باورهای ژرف و ریشه‌داری که در دوران کودکی شکل می‌گیرد و بسته به چگونگی شکل‌گیری، در زندگی آینده فرد نقش‌آفرینی می‌کند. از این رو «طرح‌واره را به دانش نحوه‌ عمل در موقعیت‌های معین می‌توان اطلاق کرد»(٨). طرحواره ها، یک الگوی ذهنی و فکری و احساسی هستند که در موقعیت های مختلف منجر به بروز نوعی رفتار می شود.

موش زیرک داستان، در مواجهه نخست با مار، به شدت می ترسد، تا حدی که خود را در شکم مار تصور می کند. موقعیتت داستانی او در مواجهه با مار، به گونه ایست که نه امکان جنگ دارد و نه امکان گریز. موش زیرک، به مدد قدرت حافظه یک تجربه پیشینی را برای خود یادآوری می کند. به عبارتی او دست به یک بازسازی ذهنی می زند:

«…اما بعد یاد حرف مادرش افتاد.

هر وقت ترسیدی، آب دهانت را قورت بده!

هر وقت آب دهانت را قورت دادی، نفست بالا می آید؛

هر وقت نفست بالا آمد، عقلت می آید سر جایش؛

هر وقت عقلت آمد سر جایش، مغزت به کار می افتد!…»

موش زیرک بدون این یادآوری یا بازسازی ذهنی تجربه پیشینی، مقهور ترس خود می شد. این یادآوری، نشانه ایست از یک تجربه قبلی که به واسطه آن یک طرحواره یا الگو در مواجهه با خطر شکل گرفته است. به موجب این طرحواره، موش نه ناگزیر است و نه مجبور. او مختار است و قدرت انتخاب دارد. او به جای بروز واکنش، دست به کنش ورزی می زند و راه های مختلفی را برای برقراری ارتباط با مار می آزماید.

این روند، توسط «پردازش طرح‌واره‌ای» (schematic processing) مدیریت می‌شود. به این صورت که: «هر بار که با شیء یا رویدادی روبه‌رو می‌شویم، این اطلاعات دریافتی را با خاطره پیشین خود از مواجهه با اشیاء و رویدادهای مشابه مقایسه می‌کنیم… این قبیل بازنمایی‌ها یا ساختارهای حافظه را طرح‌واره نامیده‌اند: همان باورها و دانش سازمان یافته درباره‌ی مردم، اشیاء، رویدادها و موقعیت‌ها. فرایند جست‌وجوی آن طرح‌واره‌ای در حافظه که بیش‌ترین همخوانی را با داده‌های کنونی دارد، پردازش طرح‌واره‌ای خوانده می‌شود.»(٩)

داستان «یک کار خیلی مهم» حامل روایتی است از شیوه مواجهه با خطر. مخاطب کودک این داستان، با خوانش اثر و در نتیجه بازسازی ذهنی موقعیت های داستانی به تجربه ای دست می یابد که می تواند به شکل گیری طرحواره ای مفید و ارزنده برای مواجهه با موقعیت های خطر خیز آتی عمل کند. طرح واره اى كه مى تواند او را از محدود ماندن به بروز واكنش رها كرده و كنش ورز و چاره انديش كند. اين داستان، همچون ضرب المثل آذری «سر ترسو، سلامت است»، نشان دهنده بعد ديگرى از معناى شناختى ترس است كه بر اساس آن مى توان به رغم ترسيدن بر ترس چيره شد و سلامت ماند.

کارکرد عصب شناختی اثر: گذار از مدار پايين به مدار بالا

ترس بهنجار و ترس بيش از اندازه، به عنوان يك موضوع شناختى، با علوم اعصاب نيز قابل تبيين است. تبيين شناختى، زبانى انتزاعى دارد. زيرا مفاهيمى چون ذهن و طرحواره وجود ملموسى ندارند. اما علم عصب شناسى در تركيب با علوم شناختى، ابزارى بين رشته اى در اختيار مى گذارد تا با زبانى عينى و ملموس به ارائه تحليل پرداخت. «عصب شناسى شناختى» از کارکرد مغز و نواحی مختلف آن و ارتباط مدارهای عصبی با ذهن پرده بر می دارد.

بنابر بر این رویکرد، داستان «یک کار خیلی مهم»، داستان گذار از عملکردهای عصب شناختی پایه به عملکردهای عالی تر مغز است. قهرمان این گذار، موش زیرک داستان است.

نقطه عزیمت این تحلیل، ترس اولیه موش از مار است. این ترس هم بهنجار است و هم ضروری. چرا که برای حفظ بقا مهم است. پردازش این ترس در مغز، توسط نواحی تحتانی مغز همچون ساقه مغز و نواحی میانی مغز انجام می شود. ساقه مغز «در میانجی گری رفلکس های اصلی مربوط به حفظ بقا نقش ایفا می کند. مثل جنگ، گریز یا تسلیم.»(١٠) بخشی از سیستم لیمبیک در مغز میانی به نام «آمیگدلا» (Amygdala) یا «بادامه» نیز در پردازش ترس دخیل است. بادامه با معنی کردن علائم ورودی به مغز، به سرعت اعلام خطر می کند و به عبارت دیگر «می تواند با یک ادراک بسیار سریع عمل کند که در اثر آن آگاهی هوشیارانه دور زده می شود تا سیستم ادراکی به حال آماده باش در آید و توجه اش را به سمت جنبه های تهدیدآمیز محیط جلب کند.»(١١) بنابراین ترس ابتدایی موش از مار در مدارهای پایینی مغز پردازش می شوند. این مرحله از عملکرد مغز، یک ضرورت است. ضرورتی به نام حفظ زندگی که با جنگ یا گریز و یا تسلیم و یا با یک واکنش بسیار سریع می تواند ممکن شود. این راه سریع و خودکار عصبی بر پاره های آغازین داستان مطابقت دارد:

«… یک مرتبه صدایی شنید؛

صدایی ترسناک و خش خشی!

فوری پشت درختی قایم شد.»

موش به واسطه این عملکرد عصب شناختیِ اولیه و سریع، می تواند بگریزد یا بجنگد و یا تسلیم شود. اما موش زیرک داستان، به این مرحله از پردازش مغز بسنده نمی کند. موقعیت داستانی نیز اجازه جنگ و گریز را نمی دهد. او پس از اختفای ناموفق در بدو داستان، شروع به چاره اندیشی می کند. به عبارتی او محدود به عملکرد ابتدایی مغز نمی ماند و از عملکردهای عالی تر بهره می جوید. این عملکردهای عالی تر عبارت است از «کارکردهای اجرایی مغز» و از جمله مهارت «حل مسئله».

کارکردهای اجرایی مغز (Executive function) به گروهی از عملکردهای مغز اطلاق می شود که برای تطبیق رفتارهای فرد در شرایط جدید مورد استفاده قرار می گیرد و طیف وسیعی از مهارت ها، شامل حل مسئله، گزینش، انتخاب، تصمیم گیری، همدلی و … را در بر می‌گیرد.

آغاز این گذار، به مدد حافظه ممکن می شود. موش سخن مادر را به خاطر می آورد که در چنین مواقعی آب دهانش را قورت بدهد تا مغزش به کار بیفتد. این یادآوری سرآغاز رهایی موش از ترس و چاره جویی هایش در برابر خطر است. چاره جویی های موش که به زبان علوم شناختی، «حل مسئله» خوانده می شود، حاصل پردازش هایی در ناحیه فوقانی مغز، یعنی لوب های پیشانی (Frontal lobes) است.(١٢)

موش زیرک داستان به پردازش در مسیر پایین مغز محدود نمی ماند و با بهره گیری از تمامی مغز پردازش مسیر فوقانی مغز را به کار می گیرد، تا بر خطر چیره شود. این راه، برخلاف مسیر ساقه مغز و بادامه، کند است. اما برای مقابله با برخی خطرها هوشیارانه و عاقلانه و منطقی است. محدود ماندن به پردازش مسیر پایین، باعث خاموش ماندن لوب های پیشانی و یا به عبارتی خروج آنها از مدار و سیم کشی عصبی برای تصمیم گیری می شود. اما در مسیر بالا، این نواحی از مغز حضور دارند و امکان تأمل و تصمیم گیری در موقعیت جدید را می دهد.

چگونگی روریارویی شخصیت داستانی -در اینجا موش- با موقعیت جدید -در اینجا خطر مواجهه با مار- مخاطب کودک را با الگوهایی از به کارگیری مهارت های اجرایی -در اینجا حل مسئله- آشنا می کند.

خوانش این کتاب تمرین و تجربه ایست در خدمت رشد و تکوین ساختار های عصبی مغز. پردازش کارکردهای اجرایی در مغز و کسب مهارت های برآمده از آنها همچون مهارت حل مسئله، حاصل این تمرین و تجربه است. در این معنا، مضمون داستان «یک کار خیلی مهم» برای مخاطب، در حکم خاطره ایست که موش زیرک داستان از مادر به یاد می آورد.

داستان ترس را نفی نمی کند. موش را به واسطه وجود آن تحقیر نمی کند. برای زدودن ترس، دست به دامان اندرز و توصیه نمی شود. داستان به کارکرد ادبیات وفادار می ماند تا ذهن مخاطب را از طریق خوانش توأم با لذت اثر، با شخصیت ها و موقعیت داستانی درگیر کند و ذهن او را از این طریق بسط دهد.

پی نوشت و ارجاعات:

۱- روش شناسی از زیر شاخه های منطق است که شیوه های منطقی و اصولی برای شناخت یک پدیده را ارائه می کند. ادبیات کودک و آثار تولید شده در این حوزه از جمله پدیده هایی هستند که شناخت آن، مستلزم به کارگیری رویکردی روشمند است.«روش شناسی نقد ادبیات کودکان بر آن است که منتقد و بررس را با اصول نقد روشمند آشنا کند، تا ارزیابی ها و تفسیرهای آنها صرفا بر شالوده های ارزش گذاری ذوقی استوار نباشد.»(محمدی، محمدهادی. روش شناسی نقد ادبیات کودکان. ناشر: مولف. چاپ اول:۱۳۷۸. صفحه ۱۲)

۲-«به این معنا که هر متن سندی مستقل برای تحلیل و ارزیابی محسوب می شود و با استناد به اصول و قوانین کلیشه ای نمی توان ادبیات کودکان را تحلیل کرد… روش شناسی تاکید دارد که هر متن ادبی، سندی است که ابزارهای نقد خود را می آفریند…» (همان منبع. صفحه ۱۳)

٣-محمدی، محمدهادی. روش شناسی نقد ادبیات کودکان. ناشر: مولف. چاپ اول:۱۳۷۸. صفحه ۰۳

۴- «اصولا در ساختارهای کوتاه در مقایسه با ساختارهای بلند، تحول شخصیت کمتر صورت می گیرد. در ساختارهای بلند به خاطر مدار گسترده تر، تحول شخصیت منطقی تر جلوه می کند، تا ساختارهای کوتاه. با وجود این در ساختارهای کوتاه ادبیات داستانی کودکان نیز، تحول شخصیت دیده می شود.»

(محمدی، محمدهادی. روش شناسی نقد ادبیات کودکان. ناشر: مولف. چاپ اول:۱۳۷۸. صفحه ۲۰۹)

۵- رجوع کنید به: مقاله «تئوری بر هم کنش متن و تصویر» -ماریا نیکولایوا-ترجمه مریم جلالی-مندرج در «مجموعه مقالات همایش کتاب های تصویری»-به کوشش علی بوذری-پویا نما-۱۳۹۷-صفحه ۲۹

۶- نیکولایوا، ماریا و اسکات، کارول- بازی متن و تصویر در کتاب های تصویری- ترجمه: فریبا خوشبخت، محبوبه البرزی، فائزه محمدبیگی- تهران: انتشارات مدرسه، ۱۴۰۰-صفحه ۱۳۸

٧- (paratextual): به معنای جنبه هایی از شخصیت کتاب است که ارتباطی مستقیمی با متن ندارند.مانند قطع،نوع صفحه آرایی،اندازه حروف،تقدیم نامه،آستر بدرقه،جنس کاغذ و مانند آن،که در واقع شئونات پیرامون متن به شمار می روند. (جان کلام ادبیات کودک-کیمبرلی رنلدز-ترجمه مهدی حجوانی-نشر افق-۱۳۹۴-صفحه ۳۵)

٨-جمعی از نویسندگان و مترجمان، «زمینه روان‌شناسی هیلگارد»، ویراستار دکتر محمدنقی براهنی، تهران: انتشارات رشد، چاپ نخست ۱۳۸۵، صفحه ۳۱۴

٩-همان منبع، صفحه ۶۰۱

١٠- فرزند پروری از درون به بیرون. دنیل جی سیگل و مری هارتزل. ترجمه دکتر فروغ هدایی. نشر آبگین رایان. تهران: ۱۳۸۹. صفحه ۲۶۶

١١-همان منبع. صفحه ۲۷۰ و ۲۷۱

١٢- «لوب های جلوی قشر مغزی؛ این لوب ها میان فرآیندهای بسیار پراکنده ای که برای تفکر سطح بالاتر و برنامه ریزی اساسی اند، پیوند برقرار می سازند» (ذهن در حال رشد /چگونه روابط و تعامل و مغز ما را شکل می دهد. دانیل جی سیگل. ترجمه دکتر مهرناز شهرآرای. نشر آسیم. تهران: ۱۳۹۳. صفحه ۶۴۱)

یاشار هدایی؛ گاهنامه نقد کتاب کودک، شماره ۱۰، مرداد ۱۴۰۲

کودکانی که هوش مالی بالاتری دارند در بزرگسالی تصمیم‌های اقتصادی هوشمندانه‌تری می‌گیرند و موفق‌ترند.

دانش اقتصادی دید افراد را نسبت به موقعیت‌های مختلف تغییر می‌دهد و باعث بهبود قدرت تصمیم‌گیری و کیفیت زندگی می‌شود.

اگر تقویت هوش مالی از سنین کودکی جدی گرفته شود و نحوه‌ی برخورد با مسائل مالی به‌خوبی آموزش داده شود، تأثیر بسزایی در آینده‌ی فرزندان ما خواهد داشت.

آشنایی کودکان با مفهوم پول، آغاز راه است. کودکان درک می‌کنند درحالی‌که بعضی‌چیزها رایگان است برای خرید کردن یا دریافت خدمات نیاز به پرداخت پول است؛ دانستن کمی از تاریخچه‌ی دادوستد هم کمک‌کننده است.

اگر کودک از همان ابتدا یاد بگیرد بخشی از پول توجیبی، عیدی یا هدیه‌ی تولدش را پس‌انداز کند در بزرگسالی مشکلات مالی کمتری خواهد داشت.

برای خرج کردن پول کودک باید اولویت‌بندی را یاد بگیرد. فهرست کردن نیازها و خواسته‌ها باعث می‌شود او برای استفاده از پس‌انداز خود تصمیم‌های بهتری بگیرد.

شناخت شیوه‌های درآمدزایی و آشنایی با مشاغل گوناگون به کودک راه‌های متفاوت پول درآوردن را نشان خواهد داد و برای او جذاب خواهد بود؛ شبیه‌سازی مشاغل با استفاده از بازی‌ها در این مسیر کمک‌کننده است.

بعضی‌ها معتقدند پول است که جهان را می‌گرداند!

مجموعه‌ی چهارجلدی هوش مالی به کودکان کمک می‌کند تا با زبانی ساده با نقش پول در زندگی و مسئولیت‌پذیری مالی آشنا شوند.

همه‌چیز از روزی شروع شد که سونیا سؤالی پرسید. آفتاب زرد و درخشان از میان پنجره می‌درخشید و برگ‌های رقصان در باد، من را یاد بابا می‌انداخت زمانی که صبح زود بیدار می‌شد تا من را تا ورودی مدرسه بدرقه کند درحالی‌که دستکش‌های سبزش را پوشیده، چون که زمستان بود.

خانم سونیا از کنار میزش برخاست، میزی که بزرگ‌ترین میز کلاس است و چند بار دست‌هایش را به هم زد و ابری از غبار برپا کرد. سرفه کرد. نازیا می‌گوید به‌خاطر گچ است، گلویت را خشک می‌کند انگار که شیرینی خشک خورده باشی و اگر آب ننوشی شاید بالا بیاوری.

معلم پسرک، سونیا، از دانش‌آموزان کلاس می‌پرسد: «وقتی بزرگ شدند می‌خواهند چه‌کاره بشوند؟» گیلِ نُه ساله یک جواب صاف و پوست‌کنده می‌دهد: مری پاپینز!

از وقتی که مادرش او و پدرش را رها کرده تا در دوبی کار کند، گیل شیفته‌ی جمله‌های جادویی مری پاپینز شده است. باید آن را به‌درستی و در زمان مناسب بگوید چون فقط در این صورت است که می‌تواند اوضاع را برای خودش و پدرش دوباره روبه‌راه کند. وقتی خانم سونیا از یک مشاور کمک می‌گیرد و پدر گیل آشفته است که باید چه کند؛ گیل بخشی از داستانش را رو می‌کند. داستانی که با تصور شما خیلی فرق می‌کند!

پسرک و جادوی مری پاپینز کتابی منحصربه‌فرد و ویژه است که تجربه‌ی مطالعه‌ی بی‌نظیری را رقم می‌زند. کتابی تأثیرگذار است: از شگفتی‌ای به شگفتی دیگر، از معمایی به معمای دیگر، از رازی به رازی دیگر می‌رسید. تقریباً شبیه یک هزارتو است؛ هزارتویی از خط‌های داستانی شکوفنده و پیشروی‌ای جادویی. پالوماس نویسنده‌ای است که بدون هیاهو، اما با اصالتی ناب، دنیایی کامل می‌آفریند و شما را به زندگی جذاب‌ترین شخصیت‌ها می‌برد: کل کتاب شبیه یک افسانه‌ی جادویی است.

کمتر نویسنده‌ای به خوبی پالوماس زوایای دید متفاوتی را ارائه می‌کند. زاویه‌ی دید گیل بسیار خوب از آب درآمده و سرشار از حقیقت و منطقی ساده است. گیل داستان‌گویی است که همه‌چیز را به‌صورتی عالی به هم می‌بافد: فصل‌های کتاب پر از نکات ويژه و ادراکات حسی به‌ظاهر بی‌اهمیت‌‌اند اما نقش پررنگ و شگفت‌انگیزی در داستان و کنش‌های بین شخصیت‌ها دارند و این بسیار هوشمندانه است.

به‌خاطر اینکه پالوماس زاویه‌ی دید پدر گیل،‌ سونیای معلم و ماریای مشاور را هم دخیل می‌کند، مخاطب تصویر فوق‌العاده قوی و کاملی از آنچه در دنیای کوچک اما پرماجرای گیل می‌گذرد پیدا می‌کند. به نظر شگفت‌انگیز است که چطور درباره‌ی ذهن بچه به فکر فرو می‌روید و بینش بهتری نسبت به آنچه واقعاً دغدغه‌ی چنین کودکی است پیدا می‌کنید.

دقیقاً به‌خاطر گیل و ژرف‌اندیشی‌اش است؛ چنان خوب به تصویر کشیده شده که غرق آن می‌شوید و داستان حسابی شما را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد: افسردگی پدر گیل، نازیا و مسائل فرهنگی‌اش، سروکله زدن گیل با رفتن مادرش و چگونگی وفاداری به فانتزی‌اش… همه و همه بسیار واقعی هستند و همین است که آن را خاص می‌کند.

پالوماس داستانی واقعاً زنده نوشته است؛ مسحورکننده و اصیل. تمرکزش بر مری پاپینز یک جادوی گیرا می‌آفریند: طوری آن را از آب درمی‌آورد که داستان را باور می‌کنید و دلتان می‌خواهد تا مری پاپینز خودتان را داشته باشید. همه‌ی ما می‌توانیم بعضی‌وقت‌ها کمی غیرعادی باشیم.

سرعت داستان بالاست و چیدمانش طوری است که دیر یا زود اما قطعاً حس می‌کنید یک چیزی سرجایش نیست و با خود می‌گویید چه خبر است؟ یک جاهایی بسیار غم‌انگیز و مصیبت‌بار می‌شود اما پایانش چنان خالص و واقعی است که خیلی زود آن قسمت‌ها فراموش می‌شوند.

پسرک و جادوی مری پاپینز داستانی است که نشان می‌دهد همه‌ی ما گاهی به کمی جادو نیاز داریم: داستان نور در تاریکی، امید، باور به جادو و آسودگی‌ای که می‌توانیم از تخیل بی‌حدومرزمان به دست بیاوریم.

منبع یادداشت

یاسمین، ایزابل، اندی، دیلن، جِی‌جِی، زاندر و میلا با شرکت در مسابقه‌ی مرموز شهامت، برنده‌ی همه‌ی این چیزها می‌شوند: ثروت، شهرت و امکان سفر به دور دنیا!

اما این تازه شروع ماجراست. آن‌ها باید برای روبه‌رویی با اتفاق‌های خطرناک و ناگوار آماده شوند. برای رمزگشایی نمادهایی باید خطر کنند و از همه‌ی دانش و توانشان کمک بگیرند. در هر جلد از مجموعه‌ی «هفت نشانه» یک نقطه از زمین دچار حادثه‌ای فاجعه‌بار می‌شود و این هفت قهرمان برای نجات دنیا فقط هفت روز فرصت دارند.

«بدون شک کتاب‌ها وسیله‌ای حیاتی برای دسترسی، انتقال و ترویج آموزش، دانش، فرهنگ و اطلاعات در سراسر جهان هستند.»
ادره آزوله
مدیرکل یونسکو

روز جهانی کتاب و حق‌نشر (Copyright) بهانه‌ای است برای ترویج لذت کتاب و کتابخوانی، نشر کتاب و پایبندی به حقوق مؤلف. هر ساله روز ۲۳ آوریل (۳ اردیبهشت) در جهان رویدادهای گوناگونی برای بزرگداشت این مناسبت و درک اهمیت کتاب‌ها برگزار می‌شود. کتاب‌ها گذشته را با آینده پیوند می‌دهند و بین نسل‌ها و فرهنگ‌ها پل می‌زنند.

این روز در جهان ادبیات روزی نمادین است؛ روز درگذشت نویسندگان بزرگی مثل شکسپیر و سروانتس. از سال 1995 اين تاريخ از طرف يونسکو برای احترام به کتاب‌ها و پدیدآورندگان در سراسر جهان انتخاب شده است تا مردم را به کتابخوانی تشویق کند.

یونسکو با حمایت از کتاب و حقوق مؤلف پشتیبانی‌اش از خلاقیت، گوناگونی و دسترسی برابر به دانش را نشان می‌دهد؛ با مشارکت همه‌ی عناصر: پدیدآورندگان، ناشران، معلمان، کتابدارها، مؤسسه‌های دولتی و خصوصی، سازمان‌های مردم‌نهاد، رسانه‌ها و هر کسی در زمینه‌ی کتاب و کتابخوانی فعالیت دارد. این تاریخ فرصتی است تا میلیون‌ها نفر را گردهم جمع کند.

حق‌نشر یا کپی‌رایت مجموعه‌ای از حقوق انحصاری است که به ناشر یا پدیدآورنده‌ی یک اثر اصل و منحصربه‌فرد تعلق می‌گیرد. کنوانسیون برن یک معاهده‌ی بین‌المللی است که در سال ۱۲۶۵ (۱۸۸۶ میلادی) برای حمایت از آثار ادبی و هنری تصویب شد. کشورهای امضاکننده‌ی این معاهده متعهد می‌شوند که آثار پدیدآورندگان تبعه‌ی خود را مورد حمایت قانون حق‌نشر قرار دهند.

از آنجا که ایران عضو این کنوانسیون نیست، بسیاری از کتاب‌ها بدون اجازه‌ی ناشر اصلی ترجمه و چاپ می‌شوند،

اما…

کتاب‌های طوطی که فعالیت خود را از سال ۱۳۹۴ آغاز کرده است با احترام به قوانین نشر بین‌الملل کلیه‌ی حقوق ناشران خارجی را به‌دقت رعایت می‌کند و هیچ اثری را بدون قرارداد و توافق با ناشر اصلی به چاپ نمی‌رساند.

همین موضوع در کنار کیفیت کتاب‌های تألیفی طوطی سبب شده است تا در عرصه‌ی جهانی ادبیات کودک و نوجوان، آثار پدیدآورندگان ایرانی مورد استقبال ناشران معتبر بین‌المللی قرار بگیرد و به زبان‌های مختلف ترجمه و چاپ شود تا کودکان و نوجوانان جهان نیز با فرهنگ و هنر ایران بیش از پیش آشنا شوند.

سال‌های زیادی است که نویسندگان کودک و نوجوان در کتاب‌هایشان موضوع سوگ را به میان آورده‌اند. آنها با دغدغه مواجهه کودکان با موضوع مرگ، این پدیده را به طرق مختلف بیان کرده‌اند.

موضوعی که با وجود تکراری بودنش، همچنان مخاطب خودش را دارد.

عطیه میرزاامیری؛ مجله‌ی الکترونیک واو

سالوادور ماسیپ نویسنده‌ی کتاب «درون جعبه‌ی شگفت‌انگیز» در نوروز ۱۴۰۲ از شما می‌خواهد هیچ‌وقت از جست‌وجوی آینده‌ای بهتر دست نکشید…

در کتاب‌های تصویری، تصاویر به‌اندازه‌ی متن مهم هستند و هر دو با هم کار می‌کنند تا داستان را بیان کنند.

هنگامی که کتاب‌های تصویری را با کودکان مطالعه می‌کنید، حتماً به تصویرسازی‌ها توجه کنید. خواندن کتاب‌های تصویری کشف دوباره‌ی هنر است.

جذابیت تصویرها

می‌گویند کتاب‌ها را از روی جلدشان قضاوت نکنید. اما بیشتر بچه‌ها این کار را انجام می‌دهند. اولین برداشت کودک از یک کتاب معمولاً با تصاویر شکل می‌گیرد. با ورق‌زدن کتاب و صحبت درباره‌ی تصاویر آن پیش از خواندن، با کودکتان تصویرگردی کنید. تصویرها مخاطب را به مطالعه علاقه‌مند می‌کنند.

تصویرها مقدمه‌ای برای ورود کودک به دنیای کتاب‌ها هستند و می‌توانند باعث شوند کودک برای همیشه یک کتابخوان حرفه‌ای باقی بماند. چون کودک خیلی قبل‌تر از اینکه بتواند بخواند با تصاویر ارتباط برقرار می‌کند.

کتاب‌ها را زندگی کنید

تصویرها به کودکان کمک می‌کنند تا جهان را با خیال‌پردازی کشف کنند و شخصیت‌ها و داستان‌های کتاب‌ها را درک کنند.

تصویرگری معمولاً به شیوه‌های زیر کتاب‌ها را به بخشی از زندگی تبدیل می‌کند:

تصویرگرها با استفاده از تصاویر داستان می‌گویند.

نویسنده‌ها از تصاویر برای بیان اتفاق‌های مهم و جزئیات بیشتر استفاده می‌کنند.

تصویرگرها با تکنیک‌های مختلف مفاهیم و احساسات را به کودکان انتقال می‌دهند.

وقتی تصاویر شخصیت‌ها، موضوعات و موقعیت‌ها را به‌خوبی انعکاس دهند به کودکان برای درک بهتر داستان‌ها و تجربه‌ها کمک می‌کنند.

فرایند برقراری یک ارتباط عاطفی موفق باعث می‌شود کودک همدلی و هراهی با دیگران را یاد بگیرد.

تماشای جهان

تصاویر اطلاعات را منتقل می‌کنند، به‌ویژه در کتاب‌های مستند. درباره‌ی جدول‌ها، نمودارها و اطلاعات موجود در تصاویر با کودک گفت‌وگو کنید. کتاب‌های داستانی هرچند با تخیل همراهند، می‌توانند اطلاعات زیادی را به مخاطب منتقل کنند. مثلاً داستانی درباره‌ی سفر به مزرعه یا ماه تصاویری دارد که به بچه‌ها درباره‌ی شناخت این مکان‌ها کمک می‌کند. توجه داشته باشید که وقتی از کتاب‌های تصویری برای آشنایی کودک با جهان اطرافش استفاده می‌کنید باید صبر زیادی داشته باشید.

تصویرسازی‌ها می‌توانند به کودک کمک کند تا چیزهایی که هرگز ندیده است را کشف کند با ایده‌های نو آشنا شود. کتاب تصویری، چه داستانی و چه مستند، باعث یادگیری کودک می‌شود و آن‌ها را به طرح سؤال‌هایی تازه درباره‌ی تاریخ، طبیعت، علم، فرهنگ و مسائل دیگر تشویق می‌کند.

تقویت مهارت مطالعه

کودک با مطالعه‌ی کتاب‌های تصویری متوجه می‌شود که کلمه‌ها معنا را منتقل می‌کنند. تصاویر باعث گسترش دایره‌ی واژگان کودک می‌شوند که عنصر مهمی برای مطالعه است. کتاب‌ها سبب می‌شوند تا کودک رنگ‌ها، شکل‌ها، اعداد و حروف را بشناسد و نام افراد، مکان‌ها، حیوانات و اشیا را یاد بگیرد.

کتاب‌های تصویری همچنین می‌توانند باعث افزایش اطلاعات عمومی کودکان شوند که نیاز یک مطالعه‌ی موفق است. مثلاً کودکی که هرگز به باغ‌وحش نرفته است با خواندن کتاب‌های تصویری مرتبط درباره‌ی باغ‌وحش و حیوانات آگاهی بیشتری خواهد یافت.

فقر و گرسنگی، پناهندگان و مهاجران، درگیری‌های جهانی و نژاد پرستی و تعصب مفاهیمی هستند که در مجموعه‌ی کودکان در دنیای مابه آن‌ها پرداخته شده است. این مشکلات کم و بیش در کشورهای زیادی وجود داردند و میلیون‌ها انسان را با خود درگیر کرده‌اند. از این رو خواندن این مجموعه اهمیت زیادی دارد خصوصا که گاه ممکن است آگاهی دادن و آموزش در مورد مواجه شدن با این مفاهیم در کشورهای زیادی مورد غفلت واقع شود.

شاید بزرگ‌ترها فکر کنند برخی از مفاهیم برای کودکان قابل فهم نیست و یا هنوز وقت آن نرسیده که با این مسائل و بحران‌ها درگیر شوند، مفاهیمی مانند پناهندگی و فقر و گرسنگی. کودکان بدون آنکه خودشان انتخاب کنند و یا راه دفاعی در مقابل اتفاقات و اخبار تلخ و خشونت‌آمیز داشته باشند، در معرض آسیب‌های جدی دنیای بزرگ‌سالان قرار دارند. می‌توان گفت آشنایی با این مفاهیم، درک و فهم آن‌ها را از مسائل اجتماعی افزایش می‌دهد و لزوما به معنای غرق شدن در بحران‌های خشونت‌آمیز جامعه نیست. امروزه به سختی می‌توان کودکان را از شنیدن خبرهای بد دور نگه داشت و یکی از راه‌های به دست آوردن آگاهی سالم و پیشگیری از آسیب‌های ناشی از خشونت، کتاب خواندن است.

مجموعه‌ی کودکان در دنیای ما به زبان ساده درباره‌ی چهار مفهوم مرتبط با خشونت اطلاعات مفیدی می‌دهد. باید به یاد داشت که خشونت تنها جنگ و لشکرکشی نیست و ده‌ها نوع خشونت در دنیا وجود دارد، همان‌طور‌که این مجموعه به مفهومی همچون نژادپرستی نیز اشاره کرده است.

این مجموعه به کشور و یا منطقه‌ی خاصی محدود نشده و نویسنده سعی کرده تا نگاه جهان‌شمولی برای تعریف مفاهیم داشته باشد به این خاطر که کودکان در هر کجای دنیا به راحتی با آن ارتباط برقرار کنند. این نگاه نشان می‌دهد که کشورهای گوناگون مسائل اجتماعی مشترکی با هم دارند و کودکانی که در کشورهای مختلف حتی امن‌ترین آن‌ها زندگی می‌کنند، ممکن است باز هم از آسیب‌های اجتماعی مصون نباشند. موضوعاتی که در این مجموعه به آن‌ها پرداخته شده کم و بیش در کشورهای زیادی وجود دارد و میلیون‌ها انسان را با خود درگیر کرده است، مانند فقر. از این رو خواندن این مجموعه اهمیت زیادی دارد خصوصا که گاه ممکن است آگاهی دادن و آموزش در مورد مواجه شدن با این مفاهیم در کشورهای زیادی مورد غفلت واقع شود.

مجموعه‌ی کودکان در دنیای ما کودکان را به عنوان شهروندان یک جامعه جدی گرفته و به آن‌ها حق داده تا به اتفاقات اجتماعی فراتر از فرد و خانواده فکر کنند. با خواندن درمورد مسائل اجتماعی در دوران کودکی، ناخودآگاه این تفکر در کودک ایجاد می‌شود که تنها به خودش فکر نکند، بلکه به فکر جامعه و هم‌نوعانش باشد و حس مسئولیت‌پذیری و نوع‌دوستی در او نهادینه شود.

موضوع و محور اصلی چهار جلد این مجموعه از نام آن‌ها مشخص است. کودکان در کتاب پناهندگان و مهاجران با اطلاعاتی مانند اینکه چرا مردم یک کشور وطن‌شان را ترک می‌کنند، چگونه و با چه راه‌هایی پناهندگان کشورشان را ترک می‌کنند و سختی‌های کشور مقصد آشنا می‌شوند.

در کتاب فقر و گرسنگی اینکه چطور فقر به وجود می‌آید، با وجود فقر چه امکاناتی از دست می‌رود و … توضیح داده شده است.

در جلد دیگر این مجموعه، نژادپرستی و تعصب، نویسنده به اینکه چرا بعضی از مردم خودشان را برتر از دیگران می‌دانند، نژادپرستی چه تأثیراتی می‌تواند داشته باشد و … پرداخته است.

در جلد درگیری‌های جهانی مخاطب با انواع جنگ سرد و جنگ نظامی و نتایج مخرب آن‌ها و علت جنگ‌ها و … آشنا می‌شود.در مورد تأثیرات مفید این مجموعه بسیار می‌توان نوشت اما از آن جایی که بسیاری از کودکان داستان را به آموزش مستقیم ترجیح می‌دهند و ادبیات نیز تأثیرگذارتر است، اگر نویسنده به سوی قصه‌گویی حرکت می‌کرد و صرفا به آموزش بسنده نمی‌شد، مخاطب مفاهیم را عمیق‌تر درک می‌کرد.

تصاویر کتاب در عین حال که به درک مفهوم مورد نظر کمک می‌کند، تلخی موضوعات را کمتر کرده و با رنگ‌هایی شاد، حس امید را در کنار ناامیدی منتقل می‌کنند. شاید بار منفی مفاهیم این چهار کتاب زیاد به چشم بیاید و مخاطب با دیدن نام و تصاویر روی جلد تمایلی به خواندن آن نشان ندهد، اما همچنان که آموزش مفاهیمی مانند رفتار درست در مقابل دیگران و انجام درست تکالیف مدرسه ضروری به نظر می‌رسد، آموزش چنین مفاهیمی نیز لازم است.

نیلوفر شهسواریان، وینش

کتاب‌های طوطی (بخش کودک و نوجوان انتشارات فاطمی) با همکاری موزه‌ی ملی علوم و فناوری، ۹ روایت از قصه‌ی «یک چیز سیاه» به گویش‌ها و زبان‌های مختلف  ایرانی (بلوچی، ترکی، سیستانی، عربی، فارسی، فارسی کابلی، کردی کلهری، گیلکی رشتی، لری هندیجانی) آماده کرده است که می‌توانید آن‌ها را ببینید و بشنوید.

گربه با سبیل‌ها، گوش‌ها و پنجه‌هایش در جهان قدم می‌زند. وقتی به گربه نگاه می‌کنی چه می‌بینی؟
دوست داری گربه را با سلیقه‌ی خودت رنگ کنی؟ فایل پی‌دی‌اف رنگ‌آمیزی را از وبگاه یا کانال تلگرام طوطی دریافت کن، آن را چاپ کن و هر جور که دلت خواست رنگ‌آمیزی کن.
می‌توانی برای این کار از کتاب «همه‌ی آن‌ها یک گربه دیدند» هم کمک بگیری.

» دریافت فایل رنگ‌آمیزی «همه‌ی آن‌ها یک گربه دیدند»